Ж.Баярмаа: Иргэд хангалттай “бүсээ чангалж” байна, төр хэмнэх хэрэгтэй байна

Улс төрийн хүрээнд өрнөж буй бодлогын маргаан, төсвийн сахилга бат, татварын шинэчлэл болон томоохон төслүүдийн эргэн тойрон дахь байр суурийн зөрүү олон нийтийн анхаарлын төвд байна. Ялангуяа эдийн засгийн нөхцөл байдал, төрийн үр ашиггүй зардал, бодлогын шийдвэрийн ил тод байдал зэрэг асуудал нийгэмд хүчтэй яригдаж буй энэ үед бид УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаатай ярилцаж, түүний дэвшүүлж буй татварын бодлогын санал, төсвийн шинэчлэл болон улс төрийн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар ярилцлаа.

 -Та бас л сүүлийн үеүдэд шинэ шинэ сенсац гаргаж, сэдвийн эзэн болоод л явж байх шиг байна тийм ээ? 

-Тэгье гэж боддоггүй шүү дээ уг нь бол, монголын нөхцөл байдал чинь өөрөө байнгын сенсац байгаад байна шүү дээ, харамсалтай. 

-Таны санаачилсан ХХОАТ-ыг нэг хувь болгож бууруулъя аа гэдэг агуулгыг яриад яваад байгаа л даа. Төсөвт 2,8 их наядийг төвлөрүүлдэг энэ татварыг бууруулах бодит боломж яг бий юу, та яг иргэдэд таалагдах агуулга яриад байна уу? 

-Байлгүй яах вэ нэгдүгээрт 2,8 биш 2,6 200 тэрбум гэдэг чинь бас их мөнгө, За хоёрдугаарт та бүхэн санаж байгаа бол 2025 оны төсвийг 35,8 их наядаар оруулж ирсэн. Бид хэд эсэргүүцээд бөөн юм болж Ерөнхийлөгчийн зүгээс хориг тавьж төсвийг бууруулж байж алдагдалгүй баталсан. Тэгээд 33,7 их наяд буюу 2,1 их наядаар долоохон хоногийн дотор бууруулаад ороод ирсэн шүү дээ, боломж байгаа биз. Долоохон хоногийн дотор 2,1 их наядаар бууруулаад ороод ирсэн. Хоёрт дахиад боломж юу байна гэхээр татварын нэмэлт өөрчлөлтүүдийг өргөн барьж байна. Түүнд ХХОАТ-тай холбоотой өөрчлөлт орж ирсэн. 

-Жилийн эцсээс 500 мянган төгрөг буцааж олгоё оо гэдэг үү? 

-792 мянган төгрөгөөс татвар авахгүй байя аа гээд. Түүгээр нэг орчим их наядын цоорхой үүсэх юм. Цаана нь нэг их наяд орчмыг засгаас олоод гаргаад ирчихсэн байна шүү дээ, цаана нь 1,6 их наядын л зөрүү үлдэнэ гэсэн үг, тэр 1,6 их наядыг олоход бас маш амархан. Одоо би байнга л хэлдэг 100 ямаа 60 ухна гэдэг шиг энэ олон яамд сайдуудынхаа тоог цөөлөөч ээ гээд. Статистик судалгаанаас харахад 10 хүнд нэг дарга ноогдож байна гэж яригдаж байсан. Тэгэхээр 226 мянган төрийн албан хаагч байна гээд бодохоор хэдэн мянган дарга байх вэ гээд бодох хэрэгтэй. Тэр дарга ангиа цөөлөх хэрэгтэй нэмээд маш олон үргүй зардлууд байж л байгаа маш олноор… 

-Тэгэхээр үргүй зардлаа танах байдлаар төсөв төвлөрөх татварын орлогыг бууруулж болно оо гэж бодож байна. 

-Тийм. Жишээлбэл тавилга, эд хогшил, гадаад аялал, дотоод зочин хүлээж авах гээд л 80 хэдэн тэрбумаар тавьчихсан байна, юм хасъя гэвэл маш амархан, хасах юм зөндөө гарч байгаа. Тэгэхээр төр өөрөө жоохон хэмнэмээр байна шүү дээ. Иргэд чинь бүр хэмнээд хэмнээд хэмнэх мөнгө ч байхгүй болчихлоо. Төр хэмнэх хэрэгтэй, татвар төлөгчдөөс мөнгө авахаа багасгах хэрэгтэй л гэсэн үг. Логикоор 1,6 их наядыг орж ирэхгүй гэж юмаа төлөвлөх хэрэгтэй тийм биз. Жишээлбэл айл гэр чинь “За бид ирэх жил тэдэн төгрөг олно доо” гэж байгаад зардлаа төлөвлөдөг шиг, хүн амын орлогын албан татварыг 9 хувийг нь хасаад нэг хувийг л авъя. Тэгэхээр 1,6 их наяд дутах юм байна тэрийг зардалдаа шингээгээд зардлаасаа хасъя гээд л. Зардлаа төлөвлөхдөө Сангийн яам өөрсдөө оруулаад ирж чадна. Ямар ч асуудал байхгүй. Долоохон хоногийн дотор 2,1 их наядыг хасаад оруулаад ирсэн. Дахиад нэг зүйлийг хэлэх юм бол 2,3 их наядаар гучхан километр зам барих гэж байгаа улс шүү дээ. Туулын хурдны 30 километр зам яг өнөөдөр тулгамдсан асуудал мөн үү? 

-Түгжрэл чинь тулгамдсан асуудал мөн шүү дээ. Туулын хурдны зам нь байгаль экологид сөрөг нөлөөтэй гээд дүгнэлт гарчихсан болохоор энэ төсөвтэй харьцуулахаар танаж болох юм шиг, гэвч яг түгжрэл нь асуудал мөн. Бид том төслүүдийг хэрэгжүүлж байж энэ томоохон асуудлуудыг шийднэ шүү дээ. 

-Үгүй үгүй тийм биш. Мега төслийн ард ердөө мега хулгай байдаг нь тодорчихсон юм. Энэ зөвхөн монгол биш дэлхий нийтээр яагаад гэвэл мөнгөн дүн их байхын хэрээр улс төрчдийн нөлөө их байдаг төдий чинээ авлига их байдаг. Жишээ нь мега төслүүдийг хэрэгжүүлэхэд тавих шаардлага гээд зургаа долоон зүйл байгаа. Үр өгөөж нь хэр байх юм бэ, буцаж ирэх үр ашиг нийгмийн бөгөөд эдийн засгийн үр өгөөж нь юу вэ гээд долоон шалгуураар авч үзэхээр Туулын хурдны зам алийг нь ч хангахгүй байгаа юм. Тэгээд төсөвт өртөг нь 60-аас 70 хувь нэмэгддэг. Энэ бол дэлхийн практик. Тэгэхээр 2,3 их наядаар тогтохгүй байх нь байна шүү дээ 50 хувиар нэмэгдэхэд л 1,150 тэрбум төгрөг нэмэгдэх нь байна шүү дээ. Нэг их наяд 150 тэрбумаар. Ингээд зогсохгүй өртөг нь нэмэгдээд эцсийн дүн нь 30 километр л зам байхгүй юу даа. Гэтэл иргэд татвар төлөгчид маш хэцүү байна шүү дээ. Махны үнэ 30 мянган төгрөг болчихлоо гэтэл гурав дөрвөн жилийн өмнө ядууралтай холбоотой статистикийг харж байхад 15 мянга байсан. 

-Одоо бол олон улсын, геополитикийн нөхцөл байдал ч хүндэрч байна аа. Ер нь үүний нөлөөнд манай улсын эдийн засаг ч гэсэн ирэх хоёр жилдээ нэг их сайнгүй байх нь ээ гэж байгаа. Тэгэхээр төсвөө бүрдүүлэхгүй бол төрийн албан хаагчдын цалинг тавьж чадахгүй хэмжээнд хүрнэ ээ гээд байгаа шүү дээ. 

-Ер нь төрийн оршдог зорилго нь юу билээ, яах гэж төрийг байгуулж УИХ-ыг сонгож явуулдаг билээ. Бид нарын татвар төлсөн мөнгөөр биднийг сайхан амьдруулаач ээ, амьдралын чанарыг дээшлүүлээч ээ гэдэг зорилгоор татвар төлөөд байгаа л даа. Төр үндсэн зорилгоо сайн бодох хэрэгтэй. Төр төр лүүгээ хөрөнгө оруулах биш иргэд рүүгээ чиглэсэн иргэдэд ээлтэй бодлогыг л явуулах хэрэгтэй. Иргэдэд өнөөдөр юу тулгамдаж байна гэвэл татварын ачаалал, татварын ачаалал маш ихээр тулгамдаж байна. Жишээлбэл сая орчим ажил хийж байгаа хүмүүс л ХХОАТ-ын бараг 81 хувийг бүрдүүлдэг юм байна лээ. Тэгэхээр цалин авч ажил хийж байгаа хүн гэдэг чинь тухайн нийгмийн дундаж давхарга байх ёстой. Гэтэл энэ дундаж давхарга чинь өрнөөс өрний хооронд үгээ хэлж байна шүү дээ. Би дахиад нэг зүйлийг хэлэхэд 100 мянган иргэн зургаахан хоногийн дотор гарын үсэг зурсан шүү дээ. Энэ ди парламентын түүхэнд байхгүй, төдий чинээ энэ хууль ямар их эрэлт хэрэгцээтэй вэ гэдэг нь харагдаж байна. За тэр 100 мянган иргэдийн 85 хувь буюу 85 мянга нь 40 хүртэлх насны залуучууд. Тэгэхээр залуу гэр бүлүүд бөгөөд залуу хүмүүст татварын ачаалал ямар их байна вэ л гэсэн үг. 

-Та тэгэхээр төсвөөс юу хэмнэж болох вэ гэдгийг цаасаар гаргачхаад байгаа юм байна шүү дээ тэ? 

-Тийм аминдаа ингээд гаргачхаад байгаа юм. 

-Үүнээс жишээ болгож дурдвал 

-ТӨК-удын алдагдал татаас гээд жишээлбэл 200 тэрбумыг гаргаж болж байгаа. Энэ чинь бүхэлдээ 200 тэрбумын алдагдалтай ажилладаг гэж байгаа шүү дээ. Үүнийг төсвөөс нөхөж өгөөд байна гэсэн үг, тэгэхээр энийг нь нөхөж өгөхийг болиулаад алдагдалтай ажиллаж байгаа ААН-үүдээ яах вэ татан буулга бүр байхгүй болго. 110 орчим ТӨК-уд байна гэж байгаа юм тав нь л ашигтай ажилласан гэж байгаа шүү дээ. Тав нь ашигтай ажиллаад өнгөрсөн оны орлогод зургаа орчим их наяд оруулсан байгаа юм. Түүний цэвэр ашиг нь дөрөв гаруй их наяд, тэгсэн мөртөө яг ТӨК-удын орлого зарлагыг нь аваад үзэх юм бол төсөвтэй яг тэнцэж байгаа, төсвийн бараг 90 орчим хувь нь байна уу даа. Тэнд тусдаа нэг вант улс тусдаа төсөв бий болчхоод яваад байна шүү дээ ТӨК-удын. Төрийн өмчит компаниуд ний нуугүй хэлэхэд ямар зорилготой байдаг вэ гэвэл сонгуулийн менежерүүдийг ажилд оруулах улмаар тэднээр дамжиж дараагийнхаа сонгуулийг бэлдэх. Ингээд өдөр болгон л энэ ТӨК-уд дээр явагдаж байгаа хулгай гарч байна. Ёстой нөгөө хийх хүнд арга нь олдоно хийхгүй хүнд шалтаг мундахгүй гэдэг шиг 1,6 их наяд бол өлхөн гаргана. 1,6 их наядаар зардлаа тана одоо 10 хувцас авч өмсөх гэж байсан бол арваа болиод хоёрыг тавыг авч өмс тавыгаа хэмнэ гэсэн л агуулга л байгаа л даа. Бүрэн боломж. 

-Таныг С.Баярцогтын хүн гээд байдаг. Экс Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ хүртэл чуулганы индэр дээрээс хэлж байсан шүү дээ. Ер нь та хоёр ямар холбоотой юм? 

-Бид хоёр чинь уг нь ямар ч холбоогүй байсан хүмүүс байхгүй юу, жишээлбэл энэ байна шүү дээ 2020 хэд юм гурав оны үед 22 оны үед билүү дээ С.Баярцогт даргыг манай намын залуучууд урьж авчирсан юм байна лээ “Та энэ намыг жоохон эвлүүлж нэгтгээч ээ.” гээд. Тэр үед чинь нэг нам хоёр салчихсан байсан тэгээд хоёр талаасаа залуучууд нь очоод урьсан юм байна лээ. Тэгээд яг уригдаж ирээд бүх клубүүдээр С.Баярцогт дарга яваад өөрийгөө танилцуулаад “Би энэ намын даргад одоо өрсөлдөнө өө.” гээд. Манайх чинь “Од” клуб гээд 20 онд байгуулагдсан “хөөрхөн” клуб байгаа шүү дээ. Тэгээд манай клуб дээр ирж байсан юм. Би бол бүр 2000-аад 1998-1999 оны үед би намд идэвхтэй явж байхад С.Баярцогт дарга Соцдек намын хүн байсан юм. Мань хүн чинь Америкт байж байгаад ирээд л 2024 оны сонгуулиар шууд хэрэг эрхлэхийн дарга марга болсон байх. Тэр үед бол ерөөсөө уулзаж байгаагүй. Тэгээд сүүлд намд буцаж ирлээ шүү дээ 22 байна уу 23 онд тэр үеэс л буцаж уулзаж байгаа гэсэн үг. Бараг улс төрийн хүрээнд анх удаагаа өмнө нь бол шал өөр өөр фракц байсан учраас. С.Баярцогт даргыг намын даргад өрсөлдөхөд манай “Од” клуб бол дэмжсэн тэгээд ялагдсан. С.Баярцогт дарга тэргүүн дэд дарга болсон би дэд дарга болсон. 

-Яах вэ таныг идэвхтэй дуугараад эхлэхээр С.Баярцогтын тавьсан гишүүн гэж яригддаг л даа. Та хоёрын холбоо хамаарлыг болохоор монголын томоохон ААН, бизнесийн бүлэглэл ч гэж яриад байдаг тийм ээ Эм Си Эсийн гишүүд ч гэдэг юм уу нэг тийм юм яриад байдаг л даа. 

-Ямар юмных нь Эм Си Эсийн гишүүн байх вэ дээ. Би ер нь бизнесийн талын хүн огт биш шүү дээ. Би өөрөө бизнес эрхэлдэггүй, бизнесүүдтэй ёстой ямар ч танил тал холбоо хэлхээ юу ч байхгүй. 

-Тэгээд ийм юмнаас болоод л нэр холбочихсон, өөр холбогдсон юм бол байхгүй юу? 

-Байхгүй. Үгүй ээ яах вэ ямар юмнаас болоод холбочихсон гэдгийг чинь би эргээд л бодсон чинь 2001 онд Жэй Си Ай гээд байгууллага байдаг шүү дээ залуу үе танхим гэдэг байсан юм. Тэр үед би тэр залуу үе танхимын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга байсан юм. Яг тэр үед Ж.Оджаргал захирал тэргүүн ерөнхийлөгч нь байж таарсан Г.Ганболд захирал байж таарсан. Аягүй олон ерөнхийлөгчийн үед би тэр Жи Си Айд идэвхтэй байсан. Би ЕНБД гэдэг утгаараа цалин авдаг байсан, түүнийгээ CV-дээ биччихсэн, дараа нь манай нөхөр л надад хэлсэн юм л даа, “Аан чиний энэ CV-ээс чинь…” 

-С.Баярцогт дарга Жи Си Ай-д байсан гэж үү? 

-Байгаагүй байх. Тэр үед Эм Си Эсийн Ж.Оджаргал захирал байсан байхгүй юу. 26 жилийн өмнө хэн намайг хаанаас олж аваад одоо ингээд л тийм үндэс байхгүй шүү дээ. Би чинь аль 90-ээд оноос бараг ахлах анга төгсөөд л АН-д элсээд С.Баярцогт дарга чинь бүр Соцдек нам шал өөр нам. Тэр үед улс төрийн огтлолцол ерөөсөө С.Баярцогт даргатай болж байгаагүй. 2024 онд сонгууль болоод тэгээд л мань хүн ёстой усанд хаясан чулуу шиг алга болсон шүү дээ. Тэр зургаадугаар сард мань хүнийг чинь жийлээ шүү дээ тэрнээс хойш С.Баярцогт даргатай нэг ч удаа уулзаагүй нэг ч утсаар яриагүй. Тэгээд л мань хүн чинь бүр алга болоод өгсөн шүү дээ. Бараг Монголд байдаг юм уу гэмээр. 

-Олон нийтийн таны дарга гэгдээд байгаа С.Баярцогт дарга танай намын ЕНБД-аар ирлээ л дээ. Улс төрд эргэн ирэлт хийж байна. Тэгэхээр 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд танай нам ялалт байгуулж чадах уу? 

-Ванга биш энэ чинь хэн ч урьдчилж хэлж чадахгүй байх гэж бодож байгаа. Гэхдээ энэ АН-ын үйл ажиллагаанаас л хамаарна АН маш идэвхтэй сөрөг хүчнийхээ ажлыг хийх хэрэгтэй. Олон нийтэд өөрийнхөө бодлогыг маш хүчтэй танилцуулах хэрэгтэй. Өөрсдийнх нь хэлээр. Түүнээс биш нэг либерал гээд л ингээд байвал яана аа, одоо ингээд нэг их их сонин биш болчихсон ойлгодоггүй хүмүүс нь бол ойлгохгүй хэвээрээ. Гэтэл энэ АН-ын бодлого үзэл баримтлал иргэдэд ямар ач холбогдолтой юм бэ гэдэг талаас нь маш сайн сурталчилж ажиллах ажиллагаанаас л хамаарна. 

-Танай намын 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчид өрсөлдөх магадлалтай хүмүүс гэвэл насаар нь ядаж эрэмбэлэх юм бол Н.Алтанхуяг гишүүн, С.Баярцогт гуай, Б.Пүрэвдорж гишүүн, Лу. Гантөмөр гишүүн гээд байна л даа. Та хэнийг нь дэмжих вэ? 

-Би бол одоо яг тэрийг нь дэмжинэ гэсэн юм байхгүй. Одоогоор эд нар ч гэсэн хэн нь өрсөлдвөл ялах магадлалтай гэж бодож байна. Дахиад л ажиллагаанаас хамаарна. Судалгаа, судалгаа харах хэрэгтэй. Судалгаагаар олон юм илэрдэг юм шүү дээ. Тэгэхээр олон нийт яг одоо хэнийг нь дэмжихээр юм шиг байна тэр хүн нь л байх болно шүү дээ. Нэмээд ажиллагаа хамаарна. Би Ванга биш ингэж хэлэх боломжгүй. Нэгдүгээрт илэрхийлээгүй байхад судалгаа нэг өөр гарна илэрхийлээд эхлэхээр судалгаа дахиад өөр гарна. 

-МАН Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өрсөлдөгчөө танай намаас захиалаад байна гэж яригдаад байгаа л даа. Тэрийг та юу гэж харж байгаа вэ? 

-Би тэр хэсгийг нэг их сайн ойлгодоггүй юм л даа. Яагаад гэвэл одоо ний нуугүй л хэлэхэд би энэ том энэ улс төрийн хүмүүсийн хоорондын яриа хөөрөө ч байдаг юм уу тохироог огт мэдэхгүй би чинь энэ хавиараа л байж байдаг хүн, юу нь яаж хэнтэйгээ тохироод л хэнийгээ захиалаад байдаг гэдэгт бол би нэг их бас итгэдэггүй. Хор ч юм уу хов ч юм уу явж л байдаг байх гэж бодож байна. Тийм амар нам ч гэж юу байх вэ, тэгэхээр энэ дээр бол одоо Ерөнхийлөгчөөс захиалга авч өөрийнхөө нэр дэвшигчийг дэвшүүлнэ гэвэл би бол үнэмшихгүй л байна. Худлаа л байх тийм юм байхгүй байх, яахав магадгүй бас нэгэн үед тийм байсан байхыг үгүйсгэхгүй. Хов хувийн шинжтэй юмнууд явдаг юм шүү дээ тэгэхдээ тэр үед магадгүй нам их сул байсан байх. Хэдэн жилийн өмнөх яриаг яривал. Тэр сул байгаа үед өрсөлдөөн бага байсан үед магадгүй. Одоо АН бас сэргэж байна, өрсөлдөөн хат чангарч байгаа тэгээд Ерөнхийлөгчийн төлөөх өрсөлдөөн ч чангарах байх УИХ-ын төлөө нэр дэвшигчдийн өрсөлдөөн ч чан чангарах байх. Яагаад гэвэл нам арай дараагийн шатад гарч байна уу гэж харж байгаа юм. Өмнөх хоёр сонгуулиар чинь бүхэл бүтэн хоёр хуваагдчихсан тас хуваагдчихсан байсан тэр үеийн АН-ын потенциал одоо эвтэй нэгдэлтэй байх үеийн нэр дэвшигчийн шалгуур бол өндөр байх байх. 

-Сүүлийн хоёр хоногийн өмнөөс л АН дахиад МАН-ын ЗГ-т орох нь ээ гэсэн яриа гараад эхэллээ л дээ ийм яриа гарсан юм уу үгүй орох юм уу? 

-Би болбол анхнаасаа энийг эсэргүүцдэг. Яахав анх бол эсэргүүцээгүй, гэхдээ парламент бол мэтгэлцээний талбар тийм учраас энэ бодлогын асуудал дээр мэтгэлцэх санал зөрөх асуудал бол гарна шүү. Би ямар ч байсан үзэл бодлоо илэрхийлсээр байх болно шүү гэж хэлж байсан юм л даа. Бүр тэгээд л илэрхийлсээр байсан. Сүүлдээ хамтарч улсыг хөгжүүлэх гэхээс илүүтэй сөрөг хүчнүүдээ ингээд кармалаж байгаа нэг хэлбэр шүү дээ. Энэ нь илүү давамгайлаад явчихсан. Тэгээд сөрөг хүчний зүгээс хяналт тавих ёстой үндсэн чиг үүргээ алдаж эхэлсэн. 

-Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрлээ. Тэгэхээр энэ хариуцлагыг МАН дангаараа үүрснээс АН-тай хамт хариуцлагыг үүрье ээ гээд танай намыг засагт уриагүй юу, нээлттэй ч явагдсан юм алга л байна л даа. 

-Тэр үед үү, одоо юу, одоо мэдэхгүй ёстой мэдэхгүй одоо тэр томчуул дээгүүрээ юу ярьцгааж байдаг юм мэдэхгүй шүү дээ. Би бол мэдэхгүй, сонсоогүй. 

-Таныг харин томчуултай ойр гэж бодохгүй юу? 

-Ямар юмны ойр байх вэ дээ би хэнтэй ойр байх вэ дээ хэлдээ за ойр байгаад байх шаардлага ч байхгүй шүү дээ өмнөх ажлаа хийгээд л явж байхад. Би ер нь хэн нэгэнтэй ойр байж, хэн нэгнээс хамаарч, хэн нэгнээс шалтгаалж үг үзэл бодлоо өөрчилдөг ч юм уу заалгадаг юм байхгүй хэзээнээсээ байхгүй надад. Гэхдээ хувьдаа бол би дэмжихгүй, засагт орохын эсрэг байдаг одоо тэртээ тэргүй хоёр жил өнгөрсөн дахиад яг хоёр жил үлдлээ шүү дээ. Тэгэхээр Ардын нам чадахгүй байсан бол ялахгүй байх хэрэгтэй байхгүй юу. Янз бүрийн аргаар ялчхаад ар дээр нь бид нар чадахгүй юм байна аа “ком он бэйби” гээд дуудаад байж болохгүй л дээ. Хамтарвал төвөгтэй байдаг юм шүү дээ мань мэтэд хүртэл. Дандаа намын даргынхаа эсрэг юм хийгээд байгаа болчих гээд байдаг байхгүй юу. Гэтэл үнэн хэрэгтээ “битгий шүүмжлээд бай” гээд л байнгын дарамтад өртөнө шүү дээ. Мань мэт тэгээд шүүмжлэхгүй бүлх залгисан юм шиг сууж байж болохгүй. 

-Та сүүлийн бараг хагас жилийн хугацаанд Л.Оюун-Эрдэнийн ЗГ-ын байгуулсан Харбины гэрээг эсэргүүцэж улс төрийн акц хийгээд байгаа. Тэгэхээр энэ гэрээг хийж байх үед та УИХ-ын гишүүн байсан. Тэгэхээр УИХ-аар баталж байх үед нь яагаад эсэргүйцээгүй вэ? 

-Нэгдүгээрт гэрээг УИХ-аар батлаагүй хэлэлцээрийг баталсан. Гурван шаттай гээд ойлгох хэрэгтэй нэгдүгээрт хэлэлцээрийн үндсэн зарчмыг баталж байгаа юм нэгдүгээр баримт бичиг хэлэлцээр хийхэд ямар зарчим баримтлах вэ гэдгийг тэр гэрээ бол хаа байсан болоогүй. Тэнд бол яригдсан би байсан үнийн тухай маш их асуусан. Миний чуулган дээр асуусан асуулт байж л байгаа. Тэр чинь байна шүү дээ бүр арванхоёр дугаар сарын 27-нд орж ирсэн шүү. Яг нөгөө үүр шөнийн заагаар гэдэг шиг баяр ёслолын өмнөх өдөр ноцтой ноцтой асуудлуудыг оруулж ирж хуумгай байдлаар шийдүүлэх башир аргатай юм байна лээ шүү дээ 27-нд чи бод доо шинэ жил дөхчихсөн. Гэхдээ асуусан хүмүүсийн анхаарал суларчихсан. Гэхдээ миний хувьд бол маш их асуусан. За яг хэдэн доллароор нэг тонныг нь зарах гээд байгаа юм бэ гээд хариулт ерөөсөө авч чадаагүй. Ерөөсөө чадаагүй шүү дээ булзааруулаад л бөөрөнхийлөөд л нэг өнгөрөөсөн шүү дээ. Нэг ийм схем байгаа юм аа тийм аргачлал байдаг юм аа гээд. Ингээд ерөөсөө хэлээгүй, тэгээд гуравдугаар сард чуулган эхэлмэгц хэлэлцээр нь орж ирсэн яг тэр чуулган дээр би бол байгаагүй яг тэр чуулган дээр би томилолттой байсан билүү, эмнэлгийн чөлөөтэй байсан. Зөвхөн зарчим батлахад байсан энийг чинь эсэргүүцэж бол болохгүй. Яагаад гэвэл ард нь хоёр том зарчим явж байгаа шүү дээ. Төмөр замын хэл холболт явж байгаа учир дэмжихээс өөр зам байхгүй. Яах вэ ер нь Таван толгойн ашиглалтыг сайжруулах гэдэг юм явж байгаа учир дэмжихээс өөр зам байхгүй. Хажуугаар нь гуя дагаж хүзүү гэдэг шиг гэнэтхэн нүүрс борлуулах гэрээ ороод ирж байгаа юм, гурав дахь нь нүүрс борлуулах гэрээ гэдэг чинь хамгийн чухал юм нь үнэ. Тэгээд тэр үнийг асуугаад дийлээгүй. 

-Харбины гэрээ өндөр үнээр зарж байгаа гэдэг баримт бичгийг нь таны цуглуулснаар юу байна? 

-За дахиад нэг нюанс байна. Оптик гэрээ энэ Харбины гэрээ 2 чинь зарчмын хувьд хоёр өөр гэрээ. Ерөнхийдөө оптик гэрээ нөгөө Чалкогийн гэрээ гээд байдаг шүү дээ, урт хугацааны гэрээ гээд эд нар чинь ялгаанууд нь юу вэ гэвэл жишээлбэл тэр 2011-2012 онд байгуулсан Чалкогийн гэрээний суурь үнийг 10 хэдэн жилийн ар дээр 15 жилийн ар дээр суурь үнэ болгосон юм шиг юм яригдаад байгаа шүү дээ. Гэтэл тэр үнийн дүн яагаад бага байсан бэ гэвэл урьдчилаад мөнгийг нь аваад идчихсэн байхгүй юу. Зээлээд гэсэн үг зээлээд зээлээр аваад идчихээр чинь хямдхан байх магадлал байх уу, байна шүү дээ асар их хэмжээний мөнгө. Ингээд хүн чинь бөөнөөр юмаа зарахдаа хямдруулдаг шиг урьдчилж мөнгийг нь бөөнөөр нь авна гэдэг чинь заавал ч үгүй нөгөө талдаа давуу байдал олгохоос өөр зам байхгүй. Тийм учир хямдхан тогтоосон Чалкогийн гэрээг аваад идчихсэн.

-Тэр нөхцөлийг бол зөвшөөрье өө гэж байна шүү дээ тийм ээ? 

-Тийм тэрийг бол окэй ойлгож болох санаж атал одоо энэ Харбины гэрээний чинь нэг ялгаа нь тийм юм байхгүй зараад л мөнгийг нь авч байгаа зараад л мөнгийг нь авч байгаа ард дээр нь мөнгийг нь авч байгаа. 

-Барьцаанд орчихсон юм шиг юм яриад байдаг шүү дээ. 20 жил гацсан төмөр замын холболтоо хийхийн тулд бараг л гарцаагүй байдлаар ийм үнийг тогтоолоо гээд. 

-Нөгөө талдаа бас нэг нюанс тийм төмөр замын холболт дээр ямар асуудал үүсэж байна гэхээр хүмүүс бас их буруу ойлгоод байна лээ. Нэг нэвтрүүлгээр саяхан хүртэл гарч байсан төмөр замын холболтыг хийх 900 орчим тэрбум төгрөг байгаа юм. Тэрийг айлын талаар хийлгэж байна гэж ойлгоод байгаа юм. Тэгээд энэ нь манай талд ирж байгаа давуу тал. Одоо өмнөх нь бол бөөн аваад идчихсэн байсан шиг энэ дээр бол нөгөө төмөр замаа холбуулах ажлыг үнэгүйгээр ч юм уу ядаж нүүр царай бартерд бартердаж хийлгэж байна гэж ойлгож байгаа. Үгүй мөнгийг нь төлөөд хийлгэж байгаа. ЭТТ 100 хувь нэг ёсондоо бараг ажил өгч байна шүү дээ. Энэ чинь ажил авахын төлөө л байна. 

-Тэгээд 16 жил ингээд холбож чадахгүй байсан төмөр замыг холбохын тулд нүүрсээ ийм үнээр өгч байгаа гэсэн юм байгаа юу? 

-Үгүй шүү дээ, тийм юм байхгүй. Тэр төмөр замыг холбоход манай талд онцгой давуу нөхцөл үүсэж байгаа зүйл ч алга. Өөрсдийнхөө мөнгийг гаргаад, нөгөө талдаа ажил өгч байгаа хэлбэр л болоод явж байна. Бараг тэр ханшийн зөрүүнээс үүдээд энэ төмөр замын ажил нийтдээ нэг их наяд төгрөг орчим болох тооцоо ч яригдаж байгаа. Түүний 50 хувийг нь “Эрдэнэс Тавантолгой” компани урьдчилаад гаргачихсан. Тэгэхээр манай талд яг ямар ашигтай нөхцөл бий болоод байна вэ гэхээр тодорхой зүйл харагдахгүй байгаа биз дээ. Нэг талаасаа айлын талыг ч хохироосон юм шиг, нөгөө талаасаа өөрсдөө ч бас хохирол үүрч байгаа юм шиг ийм ойлгомжгүй байдал үүсчихээд байна. Энд угаасаа нэг том асуулт гарч ирэх ёстой. Энэ төмөр замыг хэн арван таван жил гацаасан юм бэ? Хэрэв үнэхээр улс орны хэмжээний ийм том боломж алдагдсан юм бол тэр хүмүүст яагаад хариуцлага тооцохгүй байгаа юм бэ? Гэтэл энэ асуудлыг ярихаар бүгд л бүлх залгичихсан юм шиг чимээгүй болчихдог. Уг нь бүх зүйл дээр шударга байх ёстой биз дээ. Хэрэв манай талын хэн нэгэн, эсвэл хэсэг бүлэг хүмүүс энэ ажлыг зориуд гацааж, өнөөдрийн энэ нөхцөл байдалд хүргэсэн юм бол тэр хүмүүстэй хариуцлага ярих ёстой. Өнөөдөр “улс хохирч байна”, “алдагдсан боломж бий боллоо” гэж ярьж байгаа бол тэр хохирлыг бий болгосон этгээдүүдээр нь хариуцлага үүрүүлэх тухай асуудал ч бас яригдах ёстой шүү дээ. Гэтэл бодит байдал дээр энэ асуудал дандаа битүү, хаалттай хэвээрээ үлдээд байна.

-Зам, тээврийн сайд Б.Дэлгэрсайхан саяхан “энэ асуудлаар сонсгол хийвэл Хятадын тал манай нүүрсийг авахгүй болох эрсдэлтэй” гэж хүртэл хэлсэн шүү дээ.

-Тийм зүйл байхгүй л дээ. Энэ чинь хоёр улсын дипломат харилцааны асуудал биш, ердөө арилжааны гэрээ. Өөрөөр хэлбэл нүүрс худалдах, худалдан авахтай холбоотой коммерцийн шинжтэй хэлцэл гэсэн үг. Нэг гэрээний маргаан, эсвэл сонсгол явагдлаа гээд хилээ хаачихдаг, худалдаагаа бүрэн зогсоочихдог асуудал олон улсын харилцаанд бараг байдаггүй. Хэрэв тийм хэмжээнд хүрвэл тэр нь өөрөө бүр тусдаа, улс төр дипломат түвшний ноцтой асуудал болно. Түүнээс биш нэг худалдааны гэрээтэй холбоотой асуудлыг шалгалаа гээд шууд нүүрс авахгүй болно гэж ярих нь бодит нөхцөлөөсөө нэлээн зөрүүтэй ойлголт.

-Гэхдээ манай улс нүүрсээ бараг ганцхан Хятад руу гаргаж байгаа учраас энэ тал дээр нэлээн хараат байдаг шүү дээ?

-Тийм ээ, тэрийг мэдээж тооцож үзнэ. Гэхдээ нэг зүйл ойлгох хэрэгтэй. Жишээлбэл коксжих нүүрсний хувьд Хятадын импортын тавь гаруй хувийг бараг Монголоос авч байгаа шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл манай нүүрс Хятадын зах зээлд өөрөө хэрэгцээтэй хэвээрээ байгаа гэсэн үг. Ялангуяа сүүлийн үеийн геополитикийн нөхцөл байдлаас шалтгаалаад коксжих нүүрсний эрэлт тогтвортой байгаа. Тэгэхээр манайхаас нүүрс авах ажиллагаа гэнэт зогсоно гэсэн асуудал бол үндсэндээ байхгүй.

Нөгөө талаас нүүрсний үнэ ч бас уначихсан зүйл байхгүй. Хоёр мянга хорин таван оны дундаж ханш ойролцоогоор нэг зуун хорин найман доллар орчим байна гэсэн тоо гарсан. Одоо ч гэсэн нэг зуун гуч, нэг зуун жар орчим долларын түвшинд хэлбэлзэж байгаа. Ер нь нүүрсний үнэ тогтвортой, цаашдаа ч тогтвортой байх хандлагатай байгаа юм байна лээ.

Гэтэл ийм нөхцөлд нүүрсээ бараг тавин хувийн хөнгөлөлттэй өгч байгаа нь л харамсалтай асуудал болоод байгаа юм.

Би нэг нюансыг дандаа ярьдаг юм. Хоёр мянга хорин дөрвөн оны хоёрдугаар сард, шинэ парламент бүрдэхээс дөрөв, тавхан сарын өмнө нэг илтгэх хуудас явж байсан. “Эрдэнэс Тавантолгой”-н бүрэн эрхт төлөөлөгч Ганбатын тайланд “Хятадын тал биржийн үнээр авахыг зөвшөөрсөн, харин таван хувийн хөнгөлөлт хүссэн” гэж дурдсан байдаг. Үүнийг Хүрэлбаатар сайд хүртэл өөрөө ярьсан шүү дээ. “Намайг Сангийн сайд байхад ийм асуудал яригдаж байсан” гэж.

Тэгэхээр энэ бол би зохиож байгаа асуудал биш. Тэр баримт, репорт нь хүртэл явж байсан. Интернэтээр ч гарч л байсан шүү дээ.

Тэгээд яагаад хүмүүс хянан шалгах ёстой гэж яриад байна вэ гэхээр, тухайн үед ердөө таван хувийн хөнгөлөлтийн тухай ярьж байсан асуудал сонгуулийн дараа яагаад гэнэт тавин хувийн хөнгөлөлт болчихов оо гэдэг асуулт гарч ирээд байгаа юм.

Хятадын тал өөрөө “за, биржийн үнээр авъя” гэдэг зарчмыг зөвшөөрч байсан байна шүү дээ. Энэ чинь өөрөө зах зээлийн энгийн л зарчим. Харин “их хэмжээний нүүрс авч байгаа учраас таван хувь хөнгөлөөч” гэж хүсэх нь ч бас арилжааны хүрээнд ойлгож болох асуудал.

Гэтэл таван хувиас шууд тавин хувь болчихоор асуудал өөр түвшинд очно биз дээ.

Одоо энгийн тоо ярья л даа. Хэрэв тонн тутамд дөчин долларын алдагдал хүлээж байна гэж үзье. Нэг зуун хорин найман долларын үнэтэй нүүрсийг бараг тал үнээр нь өгч байна гэдэг чинь өөрөө маш том зөрүү. Өдөрт хэдэн арван мянган тонн нүүрс гарч байгаа гэж бодохоор цаана нь хэдэн сая доллараар хэмжигдэх хэмжээний алдагдал яригдана. Тийм учраас энэ асуудал дээр хүмүүс “яагаад ийм шийдвэр гарсан юм бэ, яагаад ингэтлээ өөрчлөгдсөн юм бэ” гэж асууж, хяналт шалгалт ярих нь өөрөө үндэслэлтэй асуудал болоод байгаа юм.

-Тавин хувийн хөнгөлөлт дээр тийм хэмжээний алдагдал яригдаж байна гэж үү? Тэр тавин хувь гэдэг нь яг тодорхой болсон зүйл үү?

-Жишээ нь 2025 оны биржийн дундаж үнэ нэг зуун хорин найман доллар орчим байсан байна шүү дээ. Гэтэл манайх нүүрсээ ойролцоогоор жаран дөрвөн долларын үнээр өгч байна гэсэн яриа гараад байгаа. Өөрөөр хэлбэл бараг хоёр дахин хямдруулж байгаа асуудал яригдаад байна гэсэн үг. Тэгэхээр хүмүүс “тавин хувь” гэж яриад байгаа боловч бодит дүнгээрээ бол бараг хоёр дахин хямд үнээр нийлүүлж байна аа л гэж үзээд байгаа юм.

Гэхдээ заавал тэр жаран дөрвөн долларын зөрүүгээр тооцохгүй байя л даа. Бүр бага дүнгээр, жишээ нь тонн тутамд ердөө дөчин долларын зөрүү гарч байна гэж бодъё. Тэгвэл нэг зуун хорин найман долларын нүүрсийг зуу орчим доллараар зарж байна гэсэн үг биз дээ.

Одоо үүнийг нийт хэмжээнд нь үржүүлээд харахаар асуудал өөр болчихож байгаа юм. Хэрэв хоёр зуун тавин сая тонн нүүрсийг ийм нөхцөлөөр нийлүүлнэ гэж үзвэл, тэр дөчин долларын зөрүүгээр тооцоход л асар их хэмжээний боломжит орлого алдагдаж байна гэсэн үг. Тооцоод үзэхээр өдөрт зургаан тэрбум төгрөг орчим нэмэлт орлого олох боломж байсан гэж гарч ирээд байгаа юм. Өдөр бүр шүү дээ. Жилийн гурван зуун жаран таван хоногоор үржүүлээд бодохоор энэ бол маш том мөнгө.

Тийм учраас “Хянан шалгах түр хороо байгуулъя” гэж яриад байгаа гол шаардлага нь ердөө нэг зүйл. Үнийг ил болгооч ээ л гэж байгаа юм.

Нэгдүгээрт, иргэд үнэ ханшийн мэдээллээ мэддэг байя. Гэтэл дандаа “нууц” гэсэн тамга дарчихдаг. Эсвэл “нөгөө талаас зөвшөөрөл авч байж үзнэ” гэдэг байдлаар хаалттай байлгаад байдаг. Тэгэхээр “Баялагтаа эзэн Монгол” гэдэг Үндсэн хуулийн зарчим чинь хаана байна вэ гэдэг асуудал гарч ирнэ шүү дээ. Яагаад иргэдээсээ нуугаад байгаа юм бэ?

Хоёрдугаарт, хүмүүсийн мэдэхийг хүсээд байгаа хамгийн гол зүйл нь саяын ярьсан тэр процесс. Эхэндээ “биржийн үнээр авъя, таван хувийн хөнгөлөлт үзүүлье” гэж ярьж байсан асуудал аль шатандаа, ямар шийдвэрээр явсаар байгаад тавин хувийн хөнгөлөлт болж өөрчлөгдчихөв өө гэдэг нь өөрөө анхаарал татаж байгаа юм.

Тэгээд үүн дээрээс л дараагийн асуудлууд гарч ирнэ. Хэрэв тонн тутамд ердөө хорин долларын зөрүү гарлаа гэж үзэхэд хүртэл өдөрт гурван тэрбум төгрөгийн нэмэлт орлого олох боломж яригдана. Тэгэхээр энэ бол жижиг асуудал биш, улсын хэмжээний орлого, боломжийн тухай асуудал болоод байгаа юм.

-Тэгээд энэ гэрээг хариуцаж байгаа эрх баригчдын зүгээс “Хэрэв ийм асуудал сөхвөл нүүрс авахгүй болчихно, бид бараг нөгөө талын хэлсэн нөхцөлөөр гэрээгээ хийхээс өөр аргагүй байна” гэдэг зүйл ярьдаг шүү дээ. Нэг талаасаа Оюутолгойн үеийн маргаантай төстэй яриа яваад байдаг. Тэгээд үргэлжлүүлээд асуухад, 2009 онд Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулсан Санжийн Баяр, С.Баярцогт нарын байгуулсан тэр гэрээг та Монгол Улсад ашигтай болсон гэж хардаг уу?

-Мөнгөн дүн, эдийн засгийн нөлөөллийн талаас нь харвал Оюутолгой бол Монгол Улсад хэрэгжсэн хамгийн анхны жинхэнэ мега төсөл мөн. Өнөөдөр улсын төсөвт орж ирж байгаа татварын орлого, эдийн засагт үзүүлж байгаа нөлөө гээд харахаар Оюутолгойн мөнгө Монголын эдийн засагт маш том хувь нэмэр оруулж байгаа нь үнэн шүү дээ. Тэр утгаараа бол энэ төсөл хөдөлгөөнд орсон нь өөрөө зайлшгүй хэрэгтэй байсан гэж харж болно.

Жишээлбэл Оюутолгойн төсөл огт хэрэгжээгүй байсан гэж бодоод үз л дээ. Монголын эдийн засагт хэдий хэмжээний хөрөнгө, татварын орлого, валютын урсгал орж ирэхгүй байх байсан бэ гэдэг талаас нь бас харах ёстой. Тэгэхээр энэ бол жинхэнэ мега төсөл мөн.

Гэхдээ аливаа том гэрээнд алдаа, сул тал байхыг үгүйсгэхгүй. Тийм учраас л хяналт шалгалт хийж, хэрэгжилтийг нь дүгнэж, засах шаардлагатай зүйл байвал сайжруулаад явах ёстой шүү дээ.

Тэгэхээр энд нэг өөр асуулт гарч ирнэ. Хэрэв 2009 онд байгуулсан гэрээнд үнэхээр алдаа, зөрүү байсан юм бол түүнээс хойшхи Засгийн газрууд 16 жилийн турш юу хийж байсан юм бэ? Гэрээний хэрэгжилтээ дүгнэж, шаардлагатай өөрчлөлтөө хийгээд явах ёстой байсан биз дээ. Яагаад өнөөдрийг хүртэл асуудлыг хуримтлуулчихаад, одоо л гэнэт ярьж байгаа юм шиг харагдаад байна вэ гэдэг асуудал гарч ирж байгаа юм.

Өөрөөр хэлбэл бүх хариуцлагыг зөвхөн 2009 оны шийдвэр рүү чихэх биш, түүнээс хойш эрх барьж байсан бүх Засгийн газраас бас асуух ёстой. “Та нар энэ 16 жилийн хугацаанд яг юу хийсэн юм бэ?” гэдэг асуулт энд зайлшгүй тавигдана.

-Тэгэхээр таны хувьд Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг өөрчлөх шаардлагатай гэж үзэж байна уу?

-Шаардлагатай. Мэдээж хэрэг, засаж сайжруулах шаардлагатай зүйл байвал ямар ч гэрээг өөрчилж, сайжруулах ёстой. Гэрээ гэдэг чинь нэг удаа байгуулаад хэзээ ч хөдөлгөж болдоггүй зүйл биш шүү дээ.

-Өдөрт бараг 15 тэрбум төгрөгийг зөвхөн зээлийн хүүнд төлж байна гэж яригддаг шүү дээ?

-Тэгэлгүй яах вэ. Тийм учраас яг ямар алдаа гарсан юм, тэрийгээ маш нарийн тооцоолох хэрэгтэй. Дараа нь яаж засах боломжтой вэ гэдгээ хэлэлцээрийн түвшинд ярьж, шийдэх ёстой. Гэхдээ нэг зүйл нь үнэн — нэлээн оройтсон. Аль эрт ийм асуудлуудаа засаж явах ёстой байсан.

Хэрэв үнэхээр засах шаардлагатай гэж үзэж байгаа бол Засгийн газар хэлэлцээрийн ширээний ард суух ёстой шүү дээ. Энэ олон жилийн асуудлын ард гарахын тулд.

-Гэхдээ яг бодит байдал дээр тэр хэлэлцээрийн ширээний ард сайн сууж өгөхгүй л байгаа юм биш үү?

-Тийм тал бий. Нэг их тууштай, үргэлжилсэн байдлаар явж өгөхгүй байгаа харагддаг. Хааяа суудаг, хааяа зогсчихдог. Гэтэл нэгэнт засах шаардлагатай гэж үзэж байгаа бол тууштай явах хэрэгтэй.

Яг үүнтэй адил Оюутолгойн гэрээг энэ олон жилийн дараа засах гэж оролдож байгаа алдааг бид дахиж давтаж болохгүй. Учир нь энэ нүүрсний гэрээ өөрөө бас асар том төсөл шүү дээ. Арван зургаан жилийн хугацаанд хоёр зуун тавин сая тонн нүүрс нийлүүлнэ гэдэг жижиг асуудал биш.

Тэгэхээр хэдэн жилийн дараа “Харбины гэрээнээс болж тэдэн төгрөгийн алдагдал хүлээлээ” гээд дахиж ярьж суухгүйн тулд, эсвэл “өдөрт зургаан тэрбум төгрөгийн боломж алдсан” гэж хожим харамсахгүйн тулд асуудлыг одоо халуун дээр нь ярьж, шаардлагатай бол гэрээндээ нэмэлт өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй гэж байгаа юм.

Өөрөөр хэлбэл “нүүрсний үнэ өнөөдөр ийм өндөр байхад бид яагаад хоёр дахин хямд үнээр өгөөд байгаа юм бэ” гэдэг асуудлаа нээлттэй тавиад, нөгөө талтайгаа хэлэлцээрийн ширээний ард суух хэрэгтэй. Гол зорилго нь ердөө энэ.

-Одоо тэгэхээр “Хянан шалгах түр хороо байгуулъя” гэхээр хэдэн гарын үсэг дутуу байгаа билээ, чуулган дээр л дэмжигдэхгүй байгаа шүү дээ?

-Тийм ээ. Чуулган дээр бол тун харамсалтайгаар уначихсан. Гэхдээ зарим гишүүд бол ёстой “матрын нулимс” унагаж байсан шүү дээ. “Дэмжих байсан”, “зураад өгье” гэх мэтээр ярьж байсан. Тэгэхээр нь би хүртэл урам ороод гарын үсэг цуглуулж эхэлсэн. Одоогийн байдлаар 22 гишүүн гарын үсгээ зурчихсан байгаа.

-Танай нам намаараа дэмжчихвэл уг нь болчих асуудал биш үү?

-Намын хэмжээндээ нэг мөр дэмжчихвэл болчихно л доо. Гэхдээ дотроо бас өөр өөр байр суурьтай хүмүүс байна.

-Танай нам дотроос хүртэл дэмжихгүй байгаа шалтгаан нь юу байна гэж та харж байгаа вэ?

-Тэрийг бол үнэндээ яг таг хэлэхэд хэцүү юм даа. Ний нуугүй хэлэхэд улс төрийн нөхцөл байдал өөрөө их хуваагдмал болчихсон байна шүү дээ. Нөгөө талын нам ч гэсэн дотроо хоёр хуваагдчихсан мэт харагддаг. Нэг хэсэг нь дэмждэг, нөгөө хэсэг нь болгоомжилдог ч юм уу.

Тэгээд эцэст нь энэ чинь хувь хүний байр суурь, үзэл бодлын асуудал болчихож байгаа юм. Хүн бүрийн бодол санаа, шийдвэр гаргах эрх чөлөөнд нь хэт халдаад байхыг ч бас зөв гэж бодохгүй байна.

-Нара гишүүн та хоёр нэг Вайбер чат дэлгээд нэлээн муудалцаад байсан. Учраа олсон уу?

-Үгүй ээ, нэг их учраа олоогүй л байна. Уг нь бид хоёр зүгээр л байсан. Манай орцны хүүхэд гээд л ярьдаг, их энгийн харилцаатай байсан юм. Тэгсэн чинь гэнэт л, яг Оюун-Эрдэнийн асуудал ид өрнөж байх үеэр над руу дайраад эхэлсэн.

-Та тэр Вайбер групп дээрээ арай “томорчихсон” юм биш үү?

-Үгүй ээ, тийм юм байхгүй. Ер нь иймэрхүү хов яриад суух ч утгагүй л дээ. Гэхдээ бодит байдал дээр бол ноднин хавраас эхлээд сошиалаар над руу нэлээн дайрсан. Би нэг ч удаа хариу өгч, хэрүүл хийж байгаагүй. Зүгээр л “энэ хүн Оюун-Эрдэнийг өмөөрч байгаа юм байлгүй” гэж бодоод өнгөрөөсөн.

Хүн үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхтэй шүү дээ. Хэн нэгнийг дэмжих, өмөөрөх эрхэнд нь би халдахгүй. Тийм болохоор би ерөөсөө тайлбар өгөлгүй явсаар байсан.

Гэтэл намар нь дахиад л эхэлсэн. Паблик орчинд илт доромжлоод, сошиалаар бичээд эхэлсэн. Тэгэхээр нь би эмэгтэй гишүүдийн групп дээр “эмэгтэй хүнээ ингэж доромжилж болох уу?” гэдэг асуудал л тавьсан юм.

Тэгсэн чинь бүр миний өссөн орчин, аав ээж рүү хүртэл орсон. “Гуйлгачин”, “өлөн зэлмүүн өссөн” гэх мэтээр бичсэн. Миний аавыг хүртэл янз бүрээр хэлсэн.

Уг нь миний аав чинь Жудаг гэдэг нэрээрээ танигдсан, шударга, тэрслүү үзэлтэй, олон ном бичсэн хүн байсан шүү дээ. Тийм хүнийг хүртэл дайрахаар нь бол би гайхсан.

-Та хоёрын хооронд хувийн муудалцаан байгаагүй гэсэн үг үү?

-Огт байгаагүй. Бид хоёрт муудах ямар ч шалтгаан байгаагүй. Тийм болохоор би өөрөө хүртэл яагаад ингэтлээ дайраад байгааг сайн ойлгоогүй.

-“Глоб”-ын Ж.Мэндбаяр гэдэг хүн таны төрсөн ах мөн үү?

-Мөн. Ах маань ер нь их хөдөлмөрч, зүгээр суудаггүй хүн. Янз бүрийн ажил санаачилж, юм хийх гээд л оролддог. Гэхдээ бүхэл бүтэн арван жил ял эдлээд гарч ирсэн хүн чинь бараг хоосон шахуу үлддэг юм байна лээ.

Тэр үед хоршоодын асуудал их яригдаж байсан шүү дээ. Цөөн хэдэн том хоршоо маш том хэмжээний үйл ажиллагаа явуулж байсан юм байна лээ. Барилга барьдаг, ресторан ажиллуулдаг, бизнес хийдэг байсан. “Глоб” бол тэдний нэг.

Анх бол хохирогч гэж байгаагүй. Нэг ч хадгаламж эзэмшигч цагдаад гомдол гаргаагүй байдаг. Уг нь эрүүгийн хэрэг гэдэг чинь гомдлоор үүсдэг шүү дээ.

Тэгээд дараа нь Монголбанкны зүгээс асуудал үүсгэж эхэлсэн. Тэр үеийн Монголбанкны газрын дарга Одон гэдэг хүн энэ асуудлыг анх сөхөж байсан санагддаг.

-Манай нэвтрүүлэгт уригдан орж, үзэл бодлоо нээлттэй хуваалцсанд баярлалаа.

-За баярлалаа.