Б.Одмандах: Монголчууд сайн зүйл дээр ч нэгдэж чаддагийг өөрийн биеэр мэдэрлээ
Монгол Улс эрчим хүчний дутагдалтай. Өвөл бүр тог цахилгаанаа хязгаарлах эсэх тухай ярьдаг. Нийт хэрэглээнийхээ тодорхой хэсгийг импортоор нөхдөг. Харин энэ асуудлыг шийдэх ёстой төрийн байгууллагын удирдлагуудын тайлбар хоорондоо зөрөхөөр иргэдийн эргэлзэх нь аргагүй.
Эрчим хүчний сайд Б.Найдалаа “Монгол Улс эрчим хүчний хараат бус байдлаа хангахын тулд шинэ эх үүсвэрүүдийг нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар бий болгоно” гэж мэдэгдэв.
Харин УИХ-ын гишүүн М.Энхцэцэг эсрэг байр суурь илэрхийлж, 600 МВт-ын сэргээгдэх эрчим хүчний төслийн сонгон шалгаруулалтыг нууц байдлаар зарласан, хүчин чадлыг нь ил тод бичээгүй, ТЭЗҮ байхгүй хэмээн шүүмжиллээ.
Хэн нь худалч вэ?
Өвөл тог хязгаарлахгүй гэж амлаж байна
Эрчим хүчний сайд Б.Найдалаагийн мэдээлснээр салбарын өвөлжилтийн бэлтгэл ажил одоогоор 75 хувийн гүйцэтгэлтэй байгаа бөгөөд есдүгээр сарын сүүлч гэхэд 100 хувьд хүргэхээр ажиллаж байгаа аж.
Тэрбээр өвлийн улиралд цахилгаан хязгаарлахгүй байхын төлөө өдөр, шөнөгүй ажиллана гэдгээ хэлсэн. Гэхдээ Монгол Улсын эрчим хүчний асуудал зөвхөн энэ өвлийг давах тухай биш. Өнөөдөр чадлын дутагдлаа импортоор нөхөж байгаа нь системийн урт хугацааны эмзэг байдлыг харуулж байна. Сайдын хэлснээр Монгол Улс нийт хэрэглээнийхээ 22 хувийг гадаадаас худалдан авч байгаа. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдрийн асуудлыг импортын эрчим хүчээр нөхөж болох ч маргаашийн хараат байдлыг ингэж шийдэх боломжгүй.
“Гацаагчдаас болоод станцаа барьж чадаагүй”
Б.Найдалаа эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр барих төслүүд олон жил гацаанд орж ирсэн гэж шүүмжилсэн.
Түүний хэлснээр Монгол Улс нар, салхи, нүүрсний асар их нөөцтэй атлаа өөрийн эх үүсвэрээ хангалттай хэмжээнд бий болгож чадаагүй. Үүний улмаас эрчим хүчний дутагдлаа импортоор нөхөхөөс өөр аргагүйд хүрсэн байна. Тэрбээр мөн Тавантолгойн цахилгаан станцыг 2012 оноос хойш ярьсан ч 14 жилийн хугацаанд бодит бүтээн байгуулалт хийгдээгүйг онцолсон. Сайдын тайлбарын гол санаа нь энгийн. Хүлээсээр байвал эрчим хүчний дутагдал улам нэмэгдэнэ. Тиймээс боломжтой эх үүсвэрүүдээ аль болох хурдан ашиглах ёстой.
Гэхдээ энд нэг чухал асуулт гарч ирнэ. Хурдан эх үүсвэр бий болгох нь зөв. Харин ямар эх үүсвэр, ямар хүчин чадалтай, ямар тооцоо судалгаанд үндэслэн барих вэ?
Харин УИХ-ын гишүүн М.Энхцэцэг юу гэж хэлэв?
М.Энхцэцэгийн шүүмжлэлийн гол бай нь сэргээгдэх эрчим хүчийг хөгжүүлэх санаа биш. Харин ямар хэлбэрээр, ямар тооцоотойгоор, ямар хүчин чадалтай эх үүсвэрийг сонгон шалгаруулж байгаа вэ гэдэгт байна.
Тэрбээр 600 МВт-ын хэмжээний нар, салхины станцын сонгон шалгаруулалтыг зарлахдаа хүчин чадлыг нь ил тод тусгаагүй, зөвхөн жилд үйлдвэрлэх эрчим хүчний хэмжээг заасан гэж үзэж байгаа. Мөн тухайн эх үүсвэрийн ТЭЗҮ, техник технологийн үндэслэл хангалттай эсэхэд эргэлзэж буйгаа илэрхийлсэн. Түүний байр суурь ч мөн тодорхой. Сэргээгдэх эрчим хүчийг эсэргүүцэхгүй. Харин системийн найдвартай ажиллагааг алдагдуулахуйц эх үүсвэрийг буруу төлөвлөхөөс болгоомжлох ёстой.
Нарны болон салхины эрчим хүч байгаль цаг уурын нөхцөлөөс хамаардаг. Наргүй, салхигүй үед үйлдвэрлэл буурна. Тиймээс их хэмжээний сэргээгдэх эрчим хүчийг үндсэн системд холбохын зэрэгцээ эрчим хүч хуримтлуулах систем, нөөц эх үүсвэр, тохируулгын хүчин чадал зэрэг асуудлыг хамтад нь шийдэх шаардлагатай. Хэрэв сэргээгдэх эх үүсвэр дангаараа найдвартай нийлүүлэлтийг хангаж чадахгүй бол Оюутолгой болон Өмнөговийн уул уурхайн бүсийн эрчим хүчний хэрэглээг тогтвортой байлгахын тулд Хятадын эрчим хүчний системтэй улам бүр холбогдох шаардлага үүсэж болзошгүй гэж тэр үзэж байна.
Харин Эрчим хүчний сайд Б.Найдалаагийн байр суурь үүний эсрэг. Монгол Улс дотоодын эх үүсвэрээ нэмэгдүүлэхгүй бол одоогийн импортын хамаарал хэвээр үлдэнэ. Тиймээс шинэ эх үүсвэрийг яаралтай барих ёстой. Ингэхээр хоёр талын маргаан “сэргээгдэх эрчим хүч хэрэгтэй юу, үгүй юу?” гэдэг дээр биш. Харин “Монголын эрчим хүчний системд ямар эх үүсвэрийг ямар харьцаагаар, ямар технологитой, ямар нөөц болон тохируулгын системтэйгээр оруулах вэ?” гэдэг дээр төвлөрч байна.
Оюутолгойн 2030 он ойртож байна
Энэ маргааны цаана бас нэг том асуудал бий. Оюутолгой Хятадаас эрчим хүч импортолж байгаа гэрээ 2030 онд дуусна гэж сайд Б.Найдалаа хэлсэн. Тэрбээр Оюутолгойн хэрэглээг дотоодын эх үүсвэрээр хангах станц, эрчим хүчний төслүүдийг цаг алдалгүй эхлүүлэх шаардлагатай гэж үзэж байна. Өнөөдөр Оюутолгой Хятадаас эрчим хүч импортлоход жилд 140 сая ам.доллар зарцуулдаг гэсэн тоог сайд дурдсан. Тэгэхээр асуудал зөвхөн нэг цахилгаан станц барих тухай биш. 2030 оноос хойш Монгол Улс Оюутолгойг ямар эх үүсвэрээр, ямар системээр, ямар үнээр эрчим хүчээр хангах вэ? Энэ асуултад өнөөдөр тодорхой хариулт байх ёстой.
“Нээлттэй сонгон шалгаруулалт” уу, “нууц сонгон шалгаруулалт” уу?
Хоёр талын мэдэгдлээс хамгийн их анхаарал татах хэсэг нь энэ. Б.Найдалаа эрчим хүчний салбар бүрэн нээлттэй болсон бөгөөд нууцаар сонгон шалгаруулалт хийх боломжгүй гэж мэдэгдсэн. Түүний хэлснээр сонгон шалгаруулалттай холбоотой мэдээллүүдийг Эрчим хүчний яамны цахим хуудсанд монгол, англи хэлээр байршуулж байгаа. Тэрбээр таван аймагт зарласан сонгон шалгаруулалтад 110 сонирхогч тал оролцож, таван компани шалгарсан бөгөөд ямар нэгэн маргаан гараагүй гэж тайлбарласан. Харин М.Энхцэцэг тухайн 600 МВт-ын сонгон шалгаруулалтын мэдээлэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хангалттай түгээгдээгүй, хүчин чадлыг ил тод тусгаагүй гэж үзэж байна.
Сонгон шалгаруулалтын журам, зарласан огноо, техникийн шаардлага, ТЭЗҮ, хүчин чадлын тооцоо, үйлдвэрлэх эрчим хүчний хэмжээ, сүлжээний холболтын тооцоо, хөрөнгө оруулалтын нөхцөл гээд бүх мэдээллийг нэг дор тавихад л маргаан дуусна.
Эрчим хүчний салбар ашигтай бизнес биш гэж үү?
Маргааны өөр нэг том асуудал бол үнэ тариф.
Сайдын хэлснээр эрчим хүчийг нэг кВт.цагийг 340 төгрөгөөр үйлдвэрлэж, 300 төгрөгөөр борлуулж байгаа учраас үйлдвэрлэх тусам алдагдал нэмэгддэг. Энэ нь эрчим хүчний салбарын өнөөгийн санхүүгийн бүтцийг харуулна. Тус салбарт энэ жил 492 тэрбум төгрөг шаардлагатай байхад Засгийн газраас 200 тэрбум төгрөг хуваарилсан гэж сайд мэдээлсэн. Өөрөөр хэлбэл эрчим хүчний салбарын асуудал зөвхөн станц барих эсэхээр дуусахгүй. Үйлдвэрлэсэн эрчим хүчний үнэ, хэрэглэгчид төлөх тариф, төрийн татаас, төрийн өмчит компаниудын үр ашиг, ажилчдын цалин, хөрөнгө оруулалт гээд бүхэл бүтэн системийн шинэчлэл шаардлагатай байна.
Хэн нь худалч вэ?
Одоогийн байдлаар хоёр талын ярьсан бүх зүйлийг зэрэгцүүлээд нэгийг нь шууд худалч гэж тогтоох хангалттай баримт бидэнд алга. Гэхдээ хоёр талын байр суурь хоорондоо зөрж байгаа нь үнэн. Нэг тал нь “нээлттэй, ил тод сонгон шалгаруулалт явагдаж байна” гэж байна. Нөгөө тал нь “ноцтой мэдээллийг нуусан, хүчин чадлыг ил тод зарлаагүй” гэж байна.
Энэ хоёрын аль нь зөв болохыг улс төрийн маргаан биш, мэргэжлийн тооцоо судалгаа л тогтооно.
Төрийн бодлого таамгаар биш, баримтаар явах ёстой
Монгол Улс эрчим хүчний дутагдалтай байгаа нь маргаангүй. Импортын эрчим хүчэнд тодорхой хэмжээгээр найдаж байгаа нь ч бодит байдал. Тавантолгойн цахилгаан станц олон жил яригдсан ч бодит үр дүн хангалтгүй байгаа нь мөн л асуулт дагуулна. Гэхдээ энэ бүхний хариу нь “ямар ч байсан станц барья” ч биш, “сэргээгдэх эрчим хүч хэрэггүй” ч биш. Монгол Улсад хэрэгтэй зүйл бол эрчим хүчний нэгдсэн, урт хугацааны бодлого. Нар, салхи, нүүрс, ус, хуримтлуур, импорт, сүлжээний шинэчлэл, системийн тохируулга зэргийг тус тусад нь бус нэг систем гэж харах шаардлагатай.
Төр өөрөө баримтаа дэлгэж, тооцоогоо харуулж, яагаад энэ эх үүсвэрийг сонгосноо тайлбарлах ёстой. Эрчим хүч бол улс төрийн уриагаар шийддэг салбар биш. Өвлийн хүйтэнд нэг гэрэл асах эсэхээс эхлээд үйлдвэр ажиллах, уурхай олборлолт хийх, эдийн засаг өсөх эсэх хүртэл бүх зүйл эрчим хүчнээс хамаарна.
Тиймээс энд хэн чанга ярьсан нь биш, хэн нь тооцоогоо гаргаж тавьсан нь чухал. Монгол Улс асар их нөөцтэй атлаа эрчим хүчээ гаднаас худалдаж авсаар байх уу, эсвэл өөрийн эх үүсвэрээ бий болгож хараат бус болох уу гэдэг сонголтын өмнө байна. Харин энэ сонголтыг хий хоосон амлалт, харилцан буруутгал биш, мэргэжлийн дүгнэлт, ил тод мэдээлэл, бодит бүтээн байгуулалт л зөв тийш нь хөтөлнө.
0
0
0
0
0
0
0
0
Хэлсэн үгийг бүтэн сонссон болохоор энэ нийтлэл жинхэнэ биш, их зөрүүтэй байна.
Энергетик хүний хувьд бодлоо товчоолъёо:
1. Говьд барих 600 МВт-ын төсөл нь инженеринг талаасаа сайн төсөл байна.
Давуу талууд:
÷ усны нөөц багатай говьд сайн төсөл
÷ цахилгаан хуримтлуурын аж ахуйг ашиглах боломжтой.
2. Горим ажиллагааны шаардлагатай үед Хятадын системээс цахилгаан авах техникийн боломж ашиглагдана.
3. 2029 оноос жилд 80- 120 сая ам.долларын цахилгаан үйлдвэрлэнэ. Харин эрчим хүчний хараат байдал энэ хэмжээгээр буурна.
4. Нүүрсээр галладаг Цахилгаан станц барина гэвэл 2035 оноос наашгүй. Жил бүр 140 сая долларын цахилгаан хятадаас авсан, хараат байдал хэвээр байна. Байгаль орчны үнэлгээнд таатай биш дүгнэлт гарна.