Монгол, Хятадын тал шатахуун нийлүүлэлт болон газрын тосны хайгуулын асуудлаар санал солилцлоо
Монгол Улсын 2026 оны эхний долоон сарын төсвийн гүйцэтгэл эдийн засгийн өсөлтөөс үл хамааран төсвийн дарамт нэмэгдэж буйг харууллаа.
Тэнцвэржүүлсэн орлого 17.3 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөн үеэс 11 хувиар өссөн ч төсвийн зарлага, цэвэр зээл 19.5 их наяд төгрөгт хүрч, 15.5 хувиар нэмэгдсэн байна. Үүний үр дүнд улсын нэгдсэн төсөв 2.2 их наяд төгрөгийн алдагдалтай гарчээ.
Эндээс харахад Монголын төсвийн өнөөгийн асуудал нь орлого муу байгаадаа бус, зарлагын өсөлт орлогын өсөлтөөсөө давж байгаад оршиж байна.
Орлого өссөн ч зарлага илүү “хурдан” байна
2026 оны эхний долоон сард улсын нэгдсэн төсвийн нийт орлого 19.8 их наяд төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеэс 19.6 хувиар өссөн байна. Тэнцвэржүүлсэн орлого 17.3 их наяд төгрөг буюу 11 хувиар өсжээ.
Гэвч зарлага, эргэж төлөгдөх цэвэр зээл 19.5 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 2.6 их наяд төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Ингэснээр төсвийн алдагдал өнгөрсөн оны мөн үеийн 1.3 их наяд төгрөгөөс 2.2 их наяд төгрөг болж, 907.1 тэрбум төгрөгөөр нэмэгджээ.
Өөрөөр хэлбэл, төсвийн орлого 1.7 их наяд төгрөгөөр нэмэгдэхэд зарлага 2.6 их наядаар өссөн байна.
Энэ бол төсвийн бодлогын хамгийн гол анхаарах дохио.
Орлого өсөж байгаа нь сайн үзүүлэлт. Гэхдээ орлого нэмэгдсэн хэмжээнээсээ илүү хурдтай зарлага тэлж байгаа нөхцөлд эдийн засгийн өсөлт төсвийн тэнцлийг сайжруулах бус, эсрэгээрээ алдагдлыг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй.
Олохыг нь иргэд олж, зарлагадахыг нь төр хийж байна
Угтаа төсвийн орлогыг та, бид татвараа төлж бүрдүүлдэг.
Тэгвэл татварын нийт орлого эхний долоон сард 16 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөн үеэс 1.5 их наяд төгрөг буюу 10.7 хувиар өссөн байна.
Орлогын өсөлтийг голлон нийгмийн даатгалын орлого 479 тэрбум, НӨАТ 400.9 тэрбум, орлогын албан татвар 444.5 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдсэн нь бүрдүүлжээ. Харин онцгой албан татварын орлого 102.8 тэрбум төгрөгөөр буурсан.
Татварын орлогын бүтцийг харахад орлогын албан татвар 31.2 хувь, НӨАТ 23.3 хувь, нийгмийн даатгалын орлого 22 хувийг бүрдүүлж байна. Өөрөөр хэлбэл эдгээр гурван эх үүсвэр нийлээд татварын орлогын 76.5 хувийг бүрдүүлжээ.
Эндээс нэг чухал зүйл харагдана.
Төсөв зөвхөн уул уурхайн орлогоос хамаардаг гэсэн ойлголт хангалтгүй болжээ. Төсвийн орлогын томоохон хэсгийг аж ахуйн нэгж, иргэдийн орлого, хэрэглээ, хөдөлмөр эрхлэлттэй холбоотой татварууд бүрдүүлж байна.
Харин зарлага хаашаа явж байна вэ?
Төсвийн зарлага 15.5 хувиар өсөхөд бараа, үйлчилгээний зардал 1.1 их наяд төгрөгөөр буюу 18.3 хувь, хөрөнгийн зардал 858.8 тэрбум төгрөгөөр буюу 31.8 хувь, урсгал шилжүүлэг 551 тэрбум төгрөгөөр буюу 8 хувиар өссөн нь голлон нөлөөлжээ.
Эндээс төсвийн зарлагын бүтцэд хоёр өөр шинж зэрэгцэн харагдана.
- Нэгдүгээрт, хөрөнгийн зардал огцом өссөн.
- Хоёрдугаарт, бараа, үйлчилгээний зардал мөн өндөр хурдаар нэмэгдсэн.
Хөрөнгийн зардал 3.6 их наяд төгрөгт хүрч, өмнөх оноос 31.8 хувиар өссөн байна. Үүний дотор барилга байгууламжийн зардал 645.6 тэрбум төгрөгөөр нэмэгджээ.
Хэрэв эдгээр хөрөнгө оруулалт нь бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, экспортын хүчин чадлыг өргөжүүлэх, бизнесийн зардлыг бууруулах, ирээдүйн татварын суурийг тэлэх төсөлд чиглэж чадвал өнөөдрийн төсвийн зардал маргаашийн эдийн засгийн өсөлтийн эх үүсвэр болно.
Харин үр өгөөж багатай, давхардсан, улс төрийн шинжтэй хөрөнгө оруулалт руу урсвал төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлээд зогсохгүй ирээдүйн өрийн дарамтыг өсгөх эрсдэлтэй.
Төсвийн алдагдал зөвхөн хотод ч биш хөдөөд байна
Төсвийн дарамт зөвхөн улсын төсвөөр хязгаарлагдахгүй байна.
Орон нутгийн төсвийн орлого эхний долоон сард 4.4 их наяд төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеэс 6.3 хувиар өссөн бол зарлага 4.5 их наяд төгрөгт хүрч, 20 хувиар өсжээ.
Ингэснээр орон нутгийн төсөв 129.2 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарсан байна.
Энд улсын төсвийнхтэй адил дүр зураг давтагдаж, орлого өсөж байгаа боловч зарлага түүнээс хэд дахин хурдан нэмэгдэж байна.
Өөрөөр хэлбэл төсвийн бүх хэсэгт зарлага ижил хурдаар нэмэгдээгүй. Харин улсын болон орон нутгийн үндсэн төсвийн зарлагын өсөлт илүү хүчтэй байгаа нь нийт алдагдлыг нэмэгдүүлэх гол хүчин зүйл болж байна.
Төсөв алдагдалтай гарах нь өөрөө заавал муу үзүүлэлт биш.
Хэрэв төр эдийн засгийн уналтын үед хөрөнгө оруулалтаа нэмэгдүүлж, ажлын байр бий болгож, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг өргөжүүлж, ирээдүйн татварын орлогыг нэмэгдүүлэхэд хөрөнгө зарцуулж байгаа бол тодорхой хэмжээний алдагдал эдийн засгийн бодлогын хэрэгсэл байж болно.
Харин эдийн засаг өсөж байгаа үед орлого нэмэгдсэнээс илүү хурдтайгаар тогтмол болон урсгал зардал өсөж, төсвийн алдагдал тэлж байгаа бол энэ нь өөр асуудал.
2026 оны эхний долоон сарын тоонууд “эдийн засаг өсөж байхад төсөв яагаад алдагдалтай хэвээр байна вэ?” гэсэн асуултыг тавьж байна.
Хариултын нэг хэсэг нь зарлагын өсөлтөд байна.
Төсвийн нийт зарлагын 38.5 хувийг урсгал шилжүүлэг, 35.2 хувийг бараа үйлчилгээний зардал, 18.4 хувийг хөрөнгийн зардал эзэлж байна.
Монгол Улс орлогоо нэмэгдүүлэхээс илүү зарлагаа удирдах шаардлагатай
Эхний долоон сарын үзүүлэлтээс харахад төсвийн орлогын асуудал өмнөх шигээ “орлого олж чадахгүй байна” гэдэгт төвлөрөхөө больж байна.
- Татварын орлого 10.7 хувиар өссөн.
- Нийгмийн даатгалын орлого 15.8 хувиар нэмэгдсэн.
- НӨАТ 12.1 хувиар өссөн.
- Орлогын албан татвар 9.8 хувиар нэмэгдсэн байна.
Гэвч зарлага 15.5 хувиар өссөн.
Тиймээс цаашдын төсвийн бодлогын гол асуулт нь “орлогоо хэрхэн нэмэгдүүлэх вэ?” гэхээсээ илүү “нэмэгдэж буй орлогыг юунд зарцуулах вэ?” гэдэгт төвлөрөх шаардлагатай болж байна.
Эцсийн дүндээ төсвийн сайн менежмент гэдэг нь их мөнгө зарцуулах тухай биш, хязгаарлагдмал мөнгийг хамгийн өндөр өгөөжтэй зүйлд зарцуулах тухай юм.
2026 оны эхний долоон сарын тоо энэ шалгуураар төрийн санхүүгийн бодлогыг дахин харах шаардлагатайг тодорхой харууллаа.
0
0
0
0
0
0
0
0
