Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур, Ерөө сумдын нутагт хууль бусаар ашигт малтмал олборлохоор бэлтгэж байжээ
Тиймээс ирэх оны төсвийн орлого, зарлагын тооцоо бодитой эсэхийг харах хамгийн чухал үзүүлэлтүүдийн нэг нь дэлхийн зах зээл дээрх нүүрс, зэс, алт, төмрийн хүдэр зэрэг гол экспортын бүтээгдэхүүний үнэ юм. Гэтэл 2026 оны эхний долоон сарын бодит гүйцэтгэл болон 2027 оны төсөвт ашигласан төсөөллийг зэрэгцүүлж харахад нэг сонирхолтой зураг гарч байна. Дэлхийн зах зээл дээр зэс, алтны үнэ огцом өсөж байгаа ч Монгол Улс ирэх оны төсөвт зэсийн үнийг 12,700 ам.доллар, нүүрсний хилийн дундаж үнийг 68 ам.долларт тооцжээ.
Өөрөөр хэлбэл Монгол Улс 2027 оны төсвийн орлогоо түүхий эдийн үнийн огцом өсөлт дээр хэт найдаж тооцоогүй байна. Харин экспортын биет хэмжээг нэмэгдүүлэх замаар орлогоо өсгөх бодлого илүү тод харагдаж байна.
Зэсийн үнэ төсвийн тооцооллоос өндөр байна
Зэс бол энэ тооцооллын хамгийн анхаарал татах хэсэг. Лондоны металлын биржийн мэдээллээр цэвэр зэсийн дундаж үнэ 2025 онд тонн тутамд 9,947 ам.доллар байсан бол 2026 оны эхний долоон сарын дундаж үнэ 13,200 ам.долларт хүрч, жилийн өмнөхөөс 38.5 хувиар өсжээ.
Энэ өсөлт нийлүүлэлтийн доголдол болон дэлхийн цахилгаан эрчим хүч, технологийн салбарын өсөн нэмэгдэж буй эрэлттэй холбоотой. Индонези, Чилийн томоохон уурхайнуудын үйл ажиллагаа доголдсон нь нийлүүлэлтийг богино хугацаанд хумиж, үнэ өсөхөд нөлөөлсөн байна.
Гэхдээ 2027 оны төсөвт зэсийн үнийг 12,700 ам.доллараар тооцжээ. Энэ нь 2026 оны эхний долоон сарын 13,200 ам.долларын бодит дунджаас 500 ам.доллараар буюу ойролцоогоор 3.8 хувиар бага гэсэн үг.
Эндээс төсөв боловсруулагчид зэсийн үнийн өнөөгийн өндөр түвшнийг шууд ирэх онд үргэлжилнэ гэж үзээгүй нь харагдана. Харин үнэ өндөр хэвээр үлдэх боломжийг тооцоолсон ч зах зээлийн огцом өсөлтийг төсвийн суурь орлого болгон ашиглахаас зайлсхийжээ.
Гэхдээ энэ нь төсөвт бас нэг боломж үлдээж байна. Хэрэв зэсийн үнэ 2027 онд төсөвт тооцсон 12,700 ам.доллараас өндөр хэвээр байвал Оюу толгойн үйлдвэрлэл, экспорт нэмэгдэхийн зэрэгцээ Монголын валютын болон төсвийн орлогод нэмэлт эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой.
Алтны үнэ төсөөллөөс давж байна
Алтны зах зээлийн дүр зураг бүр ч илүү сонирхолтой. 2025 онд алтны дундаж үнэ унц тутамд 3,446 ам.доллар байсан бол 2026 оны эхний долоон сарын дундаж 4,576 ам.доллар болж, өмнөх оноос 48.3 хувиар өссөн байна.
Геополитикийн хурцадмал байдал, дэлхийн эдийн засгийн тодорхой бус байдал болон төв банкуудын алтны худалдан авалт нэмэгдсэн нь үнийн өсөлтийн гол хүчин зүйл болжээ.
Олон улсын шинжээчид 2026 онд алтны дундаж үнийг 4,500 ам.доллар, 2027 онд 4,200 ам.доллар орчим байхаар төсөөлж байна. Өөрөөр хэлбэл Монголын төсөвт тооцогдож буй алтны үнэ дэлхийн зах зээлийн таамагтай харьцангуй нийцэж байгаа ч 2026 оны эхний долоон сарын бодит үнэ аль хэдийн 4,576 ам.долларт хүрсэн байна.
Монголын хувьд алтны үнэ өндөр байх нь валютын нөөц, экспортын орлогод эерэг. Гэхдээ алтны олборлолт эхний хагас жилд 4.5 тонн орчимд хүрч, өмнөх оны мөн үеийн түвшинд байсан нь нэг зүйлийг харуулна. Үнэ өсөх нь дангаараа хангалтгүй, олборлолтын хэмжээ чухал.
Нүүрсний хувьд үнэ биш, хэмжээ гол найдвар болжээ
Монголын төсөвт хамгийн том жинтэй түүхий эд бол нүүрс. Гэвч нүүрсний дэлхийн зах зээлийн төлөв зэс, алтнаас ялгаатай.
Австралийн сайн чанарын коксжих нүүрсний үнэ 2025 онд тонн тутамд дунджаар 189 ам.доллар байсан бол 2026 оны эхний долоон сарын дундаж 234 ам.доллар болж өсжээ. Гэсэн ч Монголын нүүрсний хилийн дундаж үнэ үүнээс хавьгүй доогуур буюу 2025 онд 64 ам.доллар, 2026 оны эхний долоон сард 68 ам.доллар байна.
2027 оны төсөвт Монголын нүүрсний хилийн дундаж үнийг мөн 68 ам.доллар гэж тооцжээ.
Эндээс Монголын нүүрсний экспортын орлогын гол эрсдэл харагдана. Дэлхийн зах зээл дээрх коксжих нүүрсний үнэ өссөн ч Монголын төсөвт шууд тэр үнээр орлого ордоггүй. Чанар, бүтээгдэхүүний бүтэц, тээвэр, хил дээрх үнэ, Хятадын зах зээлийн эрэлт зэрэг олон хүчин зүйл Монголын бодит борлуулалтын үнэд нөлөөлдөг.
Тиймээс 2027 оны төсвийн хувьд нүүрсний үнэ өсөхөөс илүү 110 сая тонн нүүрс экспортлох зорилт илүү чухал болж байна.
Энэ онд нүүрсний олборлолт эхний хагас жилд 61 сая тоннд хүрч, өмнөх оны мөн үеэс 48.7 хувиар өссөн нь ийм зорилтыг тодорхой хэмжээнд дэмжиж байгаа үзүүлэлт. Цаашид нүүрс баяжуулах үйлдвэрүүдийн хүчин чадал, төмөр замын дэд бүтэц, Гашуунсухайт боомтын хил холболт бүрэн ашиглалтад орох эсэх нь экспортын биет хэмжээнд шууд нөлөөлнө.
Төмрийн хүдрийн зах зээлд харин эсрэг дүр зураг ажиглагдаж байна. 2025 онд 62 хувийн агууламжтай төмрийн хүдрийн дундаж үнэ 102 ам.доллар байсан бол 2026 оны эхний долоон сарын дундаж 105 ам.доллар болж бага зэрэг өсжээ.
Гэхдээ дунд хугацааны төлөв таатай биш. Хятадын үл хөдлөх хөрөнгийн салбарын сэргэлт удаан байгаа бөгөөд Австрали, Бразилийн нийлүүлэлт нэмэгдэх төлөвтэй. Тиймээс олон улсын шинжээчид төмрийн хүдрийн үнийг 2026 онд 100 ам.доллар, 2027 онд 85 ам.доллар хүртэл буурна гэж үзэж байна.
Энэ нь Монголын төмрийн хүдрийн экспортод үнэ талаасаа дарамт үүсгэх эрсдэлтэй. Харин Монгол Улс төмөр зам, боомтын хүчин чадлаа нэмэгдүүлж чадвал үнийн бууралтыг экспортын биет хэмжээгээр тодорхой хэмжээнд нөхөх боломжтой.
Монголын уул уурхай үйлдвэрлэлийн хэмжээгээр өсөж байна
2026 оны эхний хагасын тоон үзүүлэлтүүд Монголын уул уурхайн салбарын идэвхжил нэмэгдсэнийг харуулж байна.
Нүүрсний олборлолт 61 сая тонн буюу 48.7 хувиар, зэсийн баяжмалын олборлолт 1.2 сая тонн буюу 20 хувиар, төмрийн хүдрийн олборлолт 4.1 сая тонн буюу 21.7 хувиар тус тус өссөн байна.
Харин алтны олборлолт 4.5 тонн орчимд хүрч өмнөх оны түвшинд үлдэж, газрын тосны олборлолт 7.3 хувиар буурсан нь уул уурхайн салбарын өсөлтийг сааруулжээ.
Энэ тоонууд нэг чухал зүйлийг хэлж байна. Монголын 2027 оны төсвийн өсөлтийн гол хөдөлгүүр нь зөвхөн дэлхийн зах зээлийн үнэ биш, олборлолт болон экспортын биет хэмжээ байх нь.
Засгийн газар 2027 онд Монгол Улсын нийт экспортыг 20.3 тэрбум ам.долларт хүргэхээр тооцжээ. Уул уурхайн гаралтай бүтээгдэхүүний экспорт дунджаар 8 орчим хувиар өсөхөөр төсөөлсөн байна.
Үүний гол найдвар нь нүүрс, зэсийн баяжмал.
Нүүрсний экспортыг 110 сая тонн, зэсийн баяжмалын экспортыг 2.1 сая тонн хүргэхээр тооцсон нь 2027 оны экспортын орлогын үндсэн тулгуур болох юм.
Оюу толгойн зэсийн баяжмал дахь цэвэр зэс болон дагалдах үнэт металлын хэмжээ өсөх хүлээлттэй байгаа нь зэсийн экспортын орлогыг нэмэгдүүлэх боломжтой. Үүн дээр зэсийн дэлхийн үнэ төсөвт тооцсон 12,700 ам.доллараас өндөр хэвээр байвал төсөвт эерэг зөрүү үүсэх боломжтой.
Ингэснээр Монгол Улсын гадаад худалдааны тэнцэл 2027 онд 6.4 тэрбум ам.долларын ашигтай байх төсөөлөл гарч байна.
2027 онд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөс 5.46 их наяд төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр тооцжээ. Үүнээс 405.5 тэрбум төгрөгийг Төсвийн тогтворжуулалтын санд, 2.93 их наяд төгрөгийг Ирээдүйн өв санд, үлдэх 2.12 их наяд төгрөгийг улсын төсөвт төвлөрүүлэхээр төлөвлөсөн байна.
Харин уул уурхайн салбараас төсөвт төвлөрүүлэх нийт татварын орлого 2027 онд 10.91 их наяд төгрөгт хүрч, ДНБ-ий 9.5 орчим хувийг бүрдүүлэхээр тооцжээ.
Энэ бол Монголын төсөв түүхий эдийн зах зээлээс хэр хэмжээний хамааралтай хэвээр байгааг харуулах том тоо.
Дэлхийн зах зээлийн өнөөгийн нөхцөл Монголд нэг талаар боломж олгож байна. Зэс, алтны үнэ төсөвт тооцсон түвшнээс өндөр байна. Нүүрсний экспортын биет хэмжээ ч өсөж байна. Оюу толгойн үйлдвэрлэл нэмэгдэх хүлээлттэй. Төмөр зам, боомтын дэд бүтэц сайжрах юм бол экспортын хэмжээ цаашид өсөх боломжтой.
Гэхдээ нөгөө талд том эрсдэл бий.
Монгол Улсын төсөв түүхий эдийн үнэ болон экспортын хэмжээгээр давхар хамааралтай хэвээр байна. Хэрэв Хятадын эдийн засгийн идэвхжил саарч, гангийн үйлдвэрлэл буурч, нүүрсний эрэлт багасвал экспортын биет хэмжээ өсгөх зорилт биелэхэд хүндрэлтэй. Харин дэлхийн зах зээл дээрх зэс, алтны үнэ өндөр хэвээр үлдвэл төсөвт эерэг зөрүү үүснэ.
Тиймээс 2027 оны төсвийн түүхий эдийн үнийн төсөөллийг харахад хэт өөдрөг төсөв гэхээсээ илүү, үнийн өсөлтийн боломжийг зориудаар бүрэн төсөвт шингээгээгүй болгоомжтой тооцоолол гэж дүгнэж болохоор байна.
Гэхдээ жинхэнэ сорилт нь үнэ биш. Монгол Улс 2027 онд 110 сая тонн нүүрс, 2.1 сая тонн зэсийн баяжмал экспортлох зорилтоо биелүүлж чадах эсэхэд оршино.
Өөрөөр хэлбэл 2027 оны төсөв дэлхийн түүхий эдийн үнийн өсөлтөд бус, Монгол өөрийн олборлолт, тээвэр, боомтын хүчин чадлаа хэр ашиглаж чадах вэ гэдэгт илүү их найджээ. Харин энэ найдвар биелэх эсэхийг Хятадын эрэлт, дэлхийн зах зээл болон Монголын экспортын дэд бүтэц гэсэн гурван хүчин зүйл шийдэхээр байна.
0
0
0
0
0
0
0
0
