Замын-Үүдийн авто замын боомтын ачаа тээврийн хэсэг уртасгасан цагаар ажиллана
“Өрөг” нэвтрүүлгийн шинэ дугаарт УИХ-ын гишүүн Б.Баярбаатар оролцож, улс төрийн өнөөгийн нөхцөл байдал, нам доторх хагарал, хууль тогтоох үйл ажиллагааны саатал, мөн парламентын засаглалын бодит хэрэгжилтийн талаар байр сууриа илэрхийллээ. Тэрбээр Монгол Улс Үндсэн хуулиараа парламентын засаглалтай ч бодит байдал дээр эрх мэдлийн тэнцвэр алдагдаж, хагас Ерөнхийлөгчийн шинж рүү хэлбийж байгааг онцолж, улс төрийн зөрчилдөөнөөс үүдэн чухал хуулийн төслүүд гацаж буйг шүүмжилсэн юм.
-Сайхан хаваржиж байна уу? Бидний урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа.
-Сайхан хаваржиж байна. Танд бас өдрийн мэндийг хүргэе.
Хуулийн төслүүд улс төрийн хагарлын “золиос” болов
-УИХ-ын гишүүд ер нь ажил хийхгүй байна. Сандал суудлын хэрүүл боллоо гээд байна. Ер нь ойрдоо юу хийж байна.
-Би хэд хэдэн хуулийн төсөл ахалж ажиллаж байгаа. Голлон, онцгой анхаарал хандуулж аль болох цаг алдалгүй батлуулах шаардлагатай хууль бол эрхтэн, эд эс шилжүүлэх тухай хууль гээд анхдагч хуулийн төслийг би ахалж ажиллаж байгаа.
-Эрүүл мэндийн хууль юм байна шүү дээ тийм үү?
-Хүний амь нас, эрүүл мэндтэй холбоотой хууль, энэ хуулийн төсөл дээр дэд ажлын хэсэг байгуулаад явж байна. Дэд ажлын хэсэг маань 14-15 удаа уулзаж асуудлаа ярилаа, дэд ажлын хэсэг би голцуу мэргэжлийн хүмүүсээр бүрдүүлсэн байгаа. Монгол Улс маань эрхтэн шилжүүлэх мэс заслыг анх 1996 онд хийсэн. Өнөөдөр 2026 буюу 30 жилийн дараа хуулийн төслөө яриад байж байгаа нь энэ.
-Ямар ч хууль эрх зүйн орчингүй…
-Яахав цусны донорын хууль гэж байдаг тэнд тодорхой хэдэн зүйл заалтаар зохицуулалт явж байсан. Одоо бол бие даасан анхдагч хууль болгохоор ажиллаж байгаа.
-Саяхан маш том кейс гарсан шүү дээ. П.Батчулуун эмчтэй холбоотой гэхдээ нөгөө талаараа шүүхийн шийдвэрээр тэр хүнийг гэм буруутай гэж үзээд хорьсон гэтэл гол асуудал нь энэ эн эрхтнүүдийг авна гэсэн хэр нь дагалдах өөр өөр эрхтнүүд авсан гэсэн. Тэгэхээр энэ хуулийн төслөөр эдгээр асуудал нь шийдэгдэнэ гэсэн үг үү?
-Шийдэгдэнэ. Бүрэн шийдэгдэнэ гэж харж байгаа. Олон улсын жишигт үзвэл аль нэг эрхтнийг нь авах гэж байгаа бол ойр орчмын эд эстэй нь цуг авч байж тэр нь бүрдүүлбэр болж байдаг. П.Батчулуун эмчийн хувьд тийм л зүйл болсон, шөрмөс авахтай холбоотой асуудал болсон учраас энэ нь нийгэмд буруу зөрүү ойлголт явсан одоо энэ хуульд бүрдүүлбэр гээд орж ирж байгаа.
Дэлхийн 220 гаруй улсуудаас 93 нь эрхтэн шилжүүлэх мэс заслыг хийдэг, энэ 93 улсын нэг нь манай улс тэгээд бүр эдгээр улсын эхний 40-д ордог. Үүнд манай эмч нарын чадвар, анагаахын салбар боломж бололцоо нь дээгүүр үнэлэгддэг байгаа юм л даа.
Гэтэл иргэд нь эрүүл мэндийн салбартаа итгэхгүй байх жишээтэй, энэ итгэлийг яаж нэмэгдүүлэх вэ гэдэг асуудал манай хуулийн үзэл баримтлалын нэг мөн үү гэвэл мөн.
Намын зөрчил төрийн ажлыг гацааж байна
-Ямар ч байсан ажил хийж байгаа юм байна. Танай намын хагарал ер нь төрийн зовлон боллоо. Хагарлаасаа үүдээд хоёр талд ажил хийхээ болилоо. Сая хоёрдох удаагаа Н.Учрал намын дарга засгаа бүрдүүллээ. 30-ийн талынхан 38-ын талынхан гээд яригдаад байгаа, та 30-ийн талынх тийм ээ. Танай 30-ийн талынхан 5+1 гээд таван сайд нэмэх нь Н.Номтойбаяр сайдыг нэмээд зургаан сайдын суудлыг засагт авсан. Тэгэхээр энэ зургаан сайдын суудлынхаа төлөө эвлэрсэн гэсэн үг үү?
-Би дотоод хагарал, хэлэлцээр ч гэдэг юм уу дотоодын асуудалд айхтар оролцсон зүйл байхгүй. Нэг үгээр хэлбэл эвлэрч байгаа үгүйг би мэдэхгүй байна гэсэн үг. Би тантай санал нэг байна, сүүлийн бүтэн жил хайран цаг хугацаа гэж харж байгаа. Улс төрийн талцал, хуваагдал, өнгөрсөн жилийн тавдугаар сард Ерөнхий сайд огцрохоос авхуулаад “Орлогоо нотол” жагсаал өдийд болж байсан шүү дээ. тэр цаг хугацаагаас авхуулаад өнөөдрийг хүртэл цаашдаа үргэлжлэх эсэхийг би сайн мэдэхгүй байна.
Энэ цаг хугацаа хайран байна. Намын зовлон төрийн зовлон болж буйг харлаа. Цаашлаад иргэд, аж ахуйн нэгжийн амьдрал, үйл ажиллагаанд нь яаж нөлөөлж байгааг харлаа. Ганцхан зүйл хэлье. Өнөөдөр МАН, аливаа улс төрийн нам дүрэмтэй. Энэ дүрэмд намын даргыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлнэ гэж, энэ дүрмийг хэн нэгэн хүн дуртайдаа сууж байгаад санаанаасаа зохиочихсон өгүүлбэр биш. Энэ олон жилийн улс төрийн институцын хүрээнд судлагдсан.
-Үгүй ээ тэгээд М.Энхболд дарга УИХ-ын дарга байхдаа танай намын дарга байсан шүү дээ.
-Тэр сайнаар төгссөн үү? Огцорч дууссан биз дээ. З.Энхболд Их Хурлын дарга байхдаа намын дарга байсан шүү дээ. Нам нь ялагдаж дууссан биз дээ. Тиймээс энэ зарчим юм, зүгээр нэг зохиосон өгүүлбэр биш. Зарчим өнөөдөр алдагдсанаар энэ улс төрийн нам яаж зовлонгоо улс төрийн зовлон болгож яаж энэ зовлон цаашлаад иргэн болон аж ахуйн нэгжид нөлөөлдгийг энэ хугацаанд харлаа. Миний ахалж байгаа эд, эс, эрхтэн шилжүүлэх тухай хуулийг өнгөрсөн намрын чуулганаар батлахаар байсан.
Гэтэл өнөөдөр өдрөөс өдөрт донор хүлээж байгаа өвчтөний тоо нэмэгдээд байдаг, өдрөөс өдөрт донор нь олдохгүй өвчтөнүүд амь хохироод байдаг. Энэ бодит хохирол.
-Тэгээд хуулиа хэлэлцүүлье гэхээр яаж байгаа юм.
-Би хуулиа өөрөө хойшлуулсан. Яагаад гэхээр тэнд миний хуульд анхаарал хандуулчих хэмжээний хүмүүс байгаагүй. Магадгүй буруу зөрүү ойлголтоос болоод энэ чухал хууль унавал яах вэ, миний хууль ч гэж юу байх вэ, нийгэмд тулгамдаад байгаа асуудлыг шийдэх гэсэн хууль маань санал хураалтаар уначихвал хайран биз дээ. Тэгэхээр бодит хагарал байгаа гэдгийг би хэлнэ ээ, би өмнө нь олон удаа хэлчихсэн.
Зарчим алдагдсан улс төрийн үр дагавар
-Энэ хагарсан аягыг эвлүүлж наачхаад байгаа юм. /инээв/
-Үндсэн хэд хэдэн шалтгаан байгаа юм. Нэг шалтгаан нь зарчим алдсан, намын даргыг Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлдэг зарчмыг алдсан.
-Тэр үндсэн хагарал мөн үү?
-Мөн байлгүй яах вэ. Улс төрийн нам мөрийн хөтөлбөр боловсруулдаг, бодлого гаргадаг. Түүнийгээ сонгуульд оролцохдоо иргэддээ танилцуулдаг. Танилцуулаад ялалт байгуулсан тохиолдолд засаглалаа бүрдүүлдэг тэгээд засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр гэж баталдаг тэгээд намын дарга нь Ерөнхий сайд болоод кабинетаа бүрдүүлээд мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх чиглэл рүү явдаг. Гэтэл энэ зарчим алдагдсан нэг кейс. Дараагийн нэг шалтгаан 36 жилийн түүхэндээ анх удаа УИХ-ын сонгуулийн өмнөх жил Ерөнхийлөгчийн сонгууль болох гэж байна, дандаа нэг жилийн хойно болдог байсан биз гэтэл Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг угтсан Ерөнхийлөгчид нэр дэвших боломжтой хүмүүсийн хоорондын өрсөлдөөн парламентад нөлөөлж байна, улс төрийн намд нөлөөлж байна.
Ерөнхийлөгчийн сонгууль улс төрийг хөдөлгөж байна
-Тэгэхээр та нар ахиад Ерөнхийлөгчийн сонгууль дөрвөн жилээр дахин сонгогддог байя гэдэг хууль оруулж ирэх юм биш биз дээ.
-Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн асуудлыг бол бид хөндөхгүй гэж харж байгаа. Магадгүй Үндсэн Хуулийн шүүх буюу Үндсэн Хуулийн цэц нь түүнд ямар байр суурь хадгалж орж ирж байгааг мэдэхгүй. Гэхдээ миний хувь хүний бодол бол аливаа албан тушаал гэдэг шинжлэх ухаанаар тогтоогдсон хугацаа байдаг юм байна гэдгийг харсан. Дөрвөн жил таван жил гэдэг бол олон улсад олон жилийн туршид судлагдаад шинжлэх ухаан тогтоосон хугацаа бол ийм байдаг.
-Гэхдээ та нарт бас харамсмаар юм аа. Бүхэл бүтэн Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт хэлэлцэж байхад нь тэр зургаан жилийг харахгүй яасан юм. Нэг удаа хүнийг зургаан жил томилж үзсэнийхээ дараа “аан ер нь албан тушаалд хугацаа байдаг юм байна, зургаан жил гэдэг чинь арай хэтэрхий юм байна, “хаан” болох гээд байх шиг байна одоо болъё” гэх юм.
-Би тэр үед улс төрийн намын албан тушаалтан байсан. Улс төрийн нам Үндсэн Хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулаагүй. Улс төрийн нам дотроо гурван субьектив байдаг. Нэг нь анхан шат буюу намын гишүүдийн бүтэц нөгөөх нь намын төв аппарат буюу удирдах зөвлөл нөгөөх нь хууль тогтоох байгууллагад байгаа буюу УИХ-ын гишүүд парламентын гишүүдийг хэлж байгаа юм.
Энэ гурвын хоорондын үйл ажиллагааны уялдаа гэдэг зүйлийг бид өнгөрсөн хугацаанд их сайн хангаж ирж байсан. Жишээлбэл бид өмнө хэзээ ч улс төрийн нам дээрээс энэ бүлэг рүү үүрэг даалгавар өгч байсан удаа байдаггүй. Энэ чинь тусдаа хуулиар зохицуулагдаж байгаа, парламентын гишүүд бол Үндсэн Хуулиар олгогдсон эрх үүрэгтэй, улс төрийн нам тусдаа хуультай.
-Тэгэхээр таныхаар хагарлын үндсэн хоёр шалтгаан нь нэгдүгээр намын дарга Ерөнхий сайд байх ёстой, хоёрдугаарт Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн өрсөлдөгчид, санаархагчид хагарал үүсгээд байна гэж байна. Тэгвэл нэгдүгээр намын дарга чинь Ерөнхий сайд болчихлоо, танхимаа бүрдүүлчихлээ, танай хагараад гомдоод байгаа 30-ийн талынхан зургаан суудалтай болчихлоо. Одоо тэгээд эвлэрээгүй юу, юунд гомдоод байгаа юм.
-Нэгт би гомдоод байна гэж хэлээгүй. Хоёрт та миний өмнө нь өгсөн ярилцлагыг үзээрэй, би хэзээ ч сандал суудал, албан тушаал ярьж энэ асуудалд хандаагүй юм аа. Бид нар зарчим дээрээ л тохиръё гэж ярьсан. Зүгээр л зарчмаа л баримталъя, хууль дүрэм журам гээд олон жил мөрдөгдөөд ирчихсэн зарчим дээрээ л хэдүүлээ байя гэдэг асуудлыг ярьсан. Тэрнээс бол манайд тэдэн сайдын суудлыг өг гэсэн зүйлийг миний зүгээс бол огт хийгээгүй.
-Хонь, чоно нийлсэн засаг боллоо гээд байгаа шүү дээ.
-Гэхдээ нэг талаас нь ингэж хар, улс төрийн нам өөрөө дотоодын сөрөг хүчинтэй байна гэдэг зүйл. Бүгд нэг дуугаар гар өргөөд л, даргын хэлсэн үгийг бүгд дагаж мөрдөж гар өргөөд л.
-Танай нам чинь тийм л байдаг байсан шүү дээ.
-Энэ буруу байхгүй юу, улс төрийн нам дотоод ардчилалтай дотроо үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлдэг ийм л байх ёстой. Үндсэндээ аливаа улс төрийн нам дотроо сөрөг хүчинтэй байна гэдэг чинь зөв шүү дээ. Мөн олонхын шийдвэрээ дагаж цөөнхдөө хүндэтгэлтэй хандана гээд тэгэхээр би жишээ нь улс төрийн нам, парламентад зарчим болохгүй байгааг хэнээс ч айж эмээхгүй шууд хэлчихдэг энэ зарчмыг бид үндсэн үйл ажиллагааныхаа чиглэл болгож ажиллах нь эрүүл үзэгдэл. Хэтэрхий томруулаад, төрийн зовлон болгоод тэр нь цаашлаад нийгэмд нөлөөлөх ажил байж болохгүй л гэдэг асуудал.
-Та сая ярилцлагадаа 30-ийн талынхан гээд зөвшөөрчихлөө шүү дээ. сүүлийн үед 30-ийн талынхан 38-ын талынхан гээд олон нийт ч бараг мэддэг болж байна. Гэхдээ энэ хагарлын үеэр 30-ийн талынхан цөөрч байх шиг байна, урваад байх шиг байна, дарамтлаад цөөрөөд байна уу, яагаад урваад байна. Таны намтрыг харахад 2003 оноос хойш МАН-д хүчин зүтгэсэн байна лээ. МАН-д олон жил ажилласан учраас намын бодлоготой холбоотой асуултууд асуугаад байгаа шүү.
-30,38 гэсэн тоо бол олон нийтэд зураг хөрөгтэй бодитой явсан юм аа, энийг бол би ч нуугаагүй, парламентад байгаа МАН-ын гишүүд дотооддоо тодорхой түвшний хуваагдал үүссэн нь үнэн гээд бодитой байдлаар өмнө нь олон хэвлэлд яриа өгчихсөн. Гэхдээ өнөөдөр бид нэг нам, хэн ч байсан гэсэн намаа хохирооё, хэн ч байсан эв нэгдлийг илүү алдагдуулъя гэсэн санаа байхгүй, бид нар бүгд эв нэгдлээ хангаад, асуудлыг цаашид бодитой хандаад явах юм сан гэсэн бодолтой л УИХ-ын гишүүд байгаа юм, тэрнээс биш энд дотор аль болох эвлэрүүлэхгүй шүү, аль болох талцал хуваагдлыг нэмэгдүүлнэ шүү гэсэн бодолтой нэг ч гишүүн байхгүй.
Нэмээд би судлаач хүн, өнгөрсөн сар улс төр судлалаар доктор зэрэг хамгааллаа. Пост-коммунист буюу коммунист тогтолцооноос ардчилсан дэглэмд шилжсэн хүмүүсийг харьцуулсан судалгааг би хийдэг юм. Бүр сууриар нь аваад үзэхэд улс төрийн нам 1990 оноос хойш ардчилалд шилжих цаг үеэс эхлээд энэ нам хэзээнээс эхэлж яаж өөрчлөгдсөн юм гэдэг.
Жишээлбэл 1992 оны сонгуулиар бүрдсэн парламентад бизнесийн төлөөлөл таван хувь хүрэхгүй байсан. Харин 2020 оны сонгуулиар буюу 76 гишүүнд судалгаа хийхэд 90 хувь нь бизнесийн төлөөлөл гэж байгаа юм. Гэтэл үүний зохистой хэмжээ нь 25 хувиас хэтэрч болдоггүй.
Улс төр бизнесийн нөлөөнд автсан уу
-90 хувь нь бизнес эрхлэгчид байна гэж үү?
-Тийм.
-Харин мөнгөтэй нь л гишүүн болдог юм биш үү?
-Тэгэхээр энэ юунаас эхэлсэн бэ гэхээр өмч хувьчлал гэдэг зүйлээс эхэлсэн юм. Та бид хоёр адилхан л Монгол Улсын иргэд байсан гэтэл танд улсын өмч байсан үйлдвэрийг та өмчлөөд авчихсан. Танд давуу эрх үүсээд түүгээрээ илүү бизнес нь яваад сүүлдээ улс төрийн байгууллага руу нөлөөлдөг, улс төрийн нам руу нөлөөлдөг зүйл рүү ороод ирдэг. Тэгэхээр “улс төрийн намыг доороос хувьчлах дээрээс клончлох” гэж үг байдаг юм.
Тэр нь яадаг вэ гэхээр улс төрийн намд хуурамч гишүүн олноор элсүүлээд тэрнийхээ дэмжлэгийг авч өөрөө улс төрийн намдаа улс төрийн албан тушаал хашна. Түүнээсээ дэвшээд улс төрийн сонгуульд ороод нөгөө хуурамч гишүүдийнхээ дэмжлэгээр парламентад сонгогдоод УИХ-ын гишүүн болчихно.
-Хуурамч гэдэг нь худалдаж авсан гишүүд юм уу?
-Мөнгөөр орсон. Улс төрийн нам чинь гишүүн элсэх нь нээлттэй байгаа шүү дээ. өнөөдөр хэн ч гэсэн аль ч улс төрийн намд гишүүн болж элсэж болно. Үндсэн Хуулиар олгогдсон эрх нь. Гэтэл өөр зүйлүүд болоод өөрийгөө дэмжүүлэх гишүүдийг тэр намд байршуулаад тухайн хүнээрээ дэмжүүлж дэмжүүлж байгаад өөрөө эрх мэдлийг аваад, авсан хойноо буцаад өөрийг нь дэмжиж байсан гишүүнээ төрийн албанд байршуулаад, төрийн алба данхар боллоо, төрийн албаны чадамж суларч байна гээд олон бодитой шүүмжлэлүүд яриад байгаа шүү дээ.
Энийг би үүсэл гарлаас нь эхлээд судалж байгаа юм. Нөгөө талаас нь доороос хувьчлах гэж энийг хэлж байгаа юм, дээрээс клончлох гэдэг бол намын удирдлагуудыг худалдаж авахыг хэлж байгаа юм. Том хандивлагч буюу улс төрийн намд бизнесийнхэн их хэмжээний хандив өгдөг.
-Танай намыг хэдэн бизнесийн томоохон компаниуд худалдаад авчихсан байдаг юм биш үү?
-Би онолын талаас нь л танд тайлбарлаад байгаа шүү. Сүүлийн үед 1990 оноос хойш ялангуяа 2000-аад оноос хойш илүү идэвхжиж байгаа зүйл бол “бизнес нам” гэж улс төрийн нам бий болж байгаа. Үүнийг хэмжигдэхүүнээр нь хэмжээд үзэхээр яалтчгүй манай улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа улс төрийн намууд тодорхой хэмжээнд “бизнес нам” болчихсон байгаа.
Тэгээд өнөө том хандивлагчдаас намаа ангид болгох вэ гэдэг чинь жинхэнэ намаа хамгаалах, намын үзэл баримтлалаа хамгаалах, гишүүдийн оролцоог илүү нэмэгдүүлж үнэн ч гишүүдийнхээ шүү.
-Гишүүд чинь тэгээд том компаниудаас хандив аваад байна шүү дээ, хандив авч гишүүн болоод байна шүү дээ.
-Биш ээ биш. Улсын Их Хурлын гишүүд биш, би намын гишүүн ярьж байна. Жирийн намын гишүүд. Хөлөө эргэтэл гүйдэг, энэ намын төлөө зүтгэдэг олон мянган гишүүд байдаг юм аа. Би мэднэ, би эд нартайгаа байнга уулзаж, загнуулах үедээ загнуулаад, магтуулах үедээ магтуулаад, зэмлүүлэх үедээ зэмлүүлээд олон жил би өөрөө энэ улс төрийн намд ажилласан учраас ахмад гишүүдийнхээ хувьд, ахмад улс төрийн зүтгэлтнүүдийн дунд би өссөн учраас би энэ зүйлүүдийг маш сайн мэднэ.
-Гол асуулт, одоо хагарал үргэлжлэхгүй биз дээ, эвлэрсэн үү гэдэг дээр ер нь итгэл муутай байх шиг байна тийм ээ.
-Эвлэрнэ гэдгийг юу гэж ойлгох вэ гэдгээс шүү дээ. дүр эсгэсэн эв нэгдэл байх юм уу гэх гээд байна.
-Ерөнхийлөгчийн сонгууль ойртсон учраас та нар эвлэрсэн болж харагдахгүй биз дээ.
-Болохгүй. Тэгэхдээ би дүр эсгэсэн эв нэгдлийг хүлээн зөвшөөрөхгүй. Өнгөрсөн хугацаанд бид нар баахан л зүйл ярилаа, тэгж ч их наядаар нь мөнгө идлээ, тэгж ч нүүрс хулгайллаа, тэнд хүн алаад шатаачихлаа. Иргэдэд зөндөө мэдээлэл өгчихсөн биз дээ. Одоо энийгээ нотолъё би нотлох үүрэг хүлээгээд байгаа шүү дээ. Аливаа асуудлаа бид ярьсан зүйлээ нотолдог байя, нотолж байж дараа дараагийн асуудлаа яръя. Одоо би нүүрсний хулгайчийн төлөөс шүү дээ. Надад нүүрс байгаа гээд байгаа юм, би нотол гэсэн.
-Д.Амарбаясгалан даргаар холбогдож нүүрсний хулгайч болсон юм уу?
-Үгүй ээ одоо мэдэхгүй, 30-ийн тал гээд байгаа чинь бүгдээрээ л нүүрсний хулгайч шүү дээ. Эх орноос нь хөөнө гээд байсан биз дээ бүр, дээр нь хүн алаад шатаасан байна гээд байсан шүү дээ, тэрийг нотлох хэрэгтэй байна. Нотлох хэрэгтэй бүгдийг нь нотлох хэрэгтэй. Тэрнээс энэ иргэдийг үнэн худал нь мэдэгдэхгүй мэдээллээр хангачхаад буцаагаад эвлэрлээ гэдэг чинь энэ зүйлүүдийг хаах уу, болохгүй биз дээ.
-Үүнтэй холбоотойгоор та 2020 оноос хойш таван жилийн хугацаанд МАН-ын хяналтын хорооны даргаар ажилласан. 2025 оны есдүгээр сард намын гишүүдээ гүтгэсэн. Хулгайч, хүн алж шатаасан гээд Б.Энхбаяр сайдыг хөөх шийдвэрийг таны удирдаж байсан хяналтын хороо гаргасан. Гэтэл энэ сайд чинь Хууль Зүйн сайд хийлээ, сая Засгийн Газрын хэрэг эрхлэхийн сайд боллоо. Таны шийдвэр чинь хүчингүй байдаг юм уу, танай намын хяналтын хорооны шийдвэр.
-Тухайн үедээ намын нэр хүндэд нөлөөлөхүйц үйлдэл, хүн алаад шатаасан байна гэдэг гүтгэлэг чинь нэмээд би хэд хэдэн удаагийн гомдлыг ярьж болно. Жишээлбэл Сангийн сайд Б.Жавхланг, Ч.Хүрэлбаатар эдгээр хүмүүсийн он цаг хугацаандаа тэгсэн байна ингэсэн байна гэдэг асуудлуудыг ярьдаг байсан. Тэр бүгдийг хурааж хурааж гэдэг шиг олон мэдээллийг авч байж манай хяналтын хороонд би ч ганцаараа биш тэр чинь хамтын шийдвэр гарж байгаа шүү дээ. Хамтын шийдвэрээр улс төрийн намын гишүүнчлэлээс гарсанд тооцох гэж байгаа, хөөх биш ийм шийдвэр гаргасан.
Ерөнхий сайд бол Үндсэн Хуулиар олгогдсон бүрэн эрхтэй, кабинетаа өөрөө бүрдүүлдэг. Парламент нэг ч сайд томилдоггүй, нэг ч сайд чөлөөлдөггүй шүү дээ. Ерөнхий сайд өөрөө томилоод парламентад танилцуулдаг буцаагаад Ерөнхий сайд нь өөрөө тухайн сайд нараа чөлөөлдөг. Ингээд ярихаар намын дүрэм илүү хүчтэй байх уу, Үндсэн Хууль илүү хүчтэй байх уу гэдэг асуудал шүү дээ.
-Тэгэхээр Б.Энхбаяр сайд намын гишүүнчлэлтэй юм уу?
-Байгаа, сэргэчихсэн. Тухайн үед шийдвэр гаргасны дараа манай намын Их Хурал хуралдсан, Их Хурал хуралдана гэдэг дөрвөн жилийн хугацаанд болсон ололт амжилт, алдаа дутагдал бүх юм аа яриад дараагийн дөрвөн жилд хийх ажлаа тодорхойлдог. Шинэ дарга хамгийн эхэнд Б.Энхбаяр даргын гишүүнчлэлийг сэргээсэн. Хуулиар олгогдсон эрх нь тэр хүмүүст байгаа учраас шийдвэрээ гаргаад явна гэсэн үг. Би тэрэнд оролцох эрх байхгүй.
-УИХ-ын дарга асан Д.Амарбаясгалан гишүүн Х.Булгантуяа гишүүн одоо МАН-ын гишүүн мөн юм уу?
-Мөн, албан ёсны шийдвэр гараагүй.
-Н.Учрал сайд хөөсөн шүү дээ.
-Намын даргад намын гишүүнчлэлээс хасах эрх байхгүй.
-Намын даргад байдаггүй юм уу?
-Зөвхөн хяналтын байгууллагад байгаа.
-Эрх байхгүй гэдгээ мэдээгүй юм уу, өөрийн эрх мэдлийг түүгээрээ дөвийлгөж байна гэсэн үг үү?
-Би нэг зүйл дээр их гайхсан юм. Яахав намын дарга тухайн үедээ хэлсэн зүйл нь дөрвөн хүнийг намаас хасах саналыг хяналтын байгууллагад хүргүүлнэ гэж өөрөө хэлсэн. Намын даргад бол намын гишүүн гэдэг утгаараа өргөдөл, гомдол гаргаж болно, чиглэл өгч болохгүй. Хяналтын байгууллага бол хараат бус байх ёстой. Яагаад гэхээр манай намаас хяналтын байгууллага, намын дарга, намын бага хурал гэсэн гурван байгууллага намын их хурлаас сонгогддог.
-Тэгэхээр нэлээн эрх мэдэлтэй, хараат бус ажилладаг гэж байна шүү дээ хяналтын хороог, гэхдээ гаргасан шийдвэр нь хэрэгждэг эсэхэд Б.Энхбаяр сайдын жишээнээс харахад эргэлзээтэй юм. Та таван жилийн хугацаанд намын хяналтын хорооны даргаар ажиллаж байхдаа энэ авлига, нүүрсний хулгайд холбогдсон ийм гишүүдээс хариуцлага хүлээж байсан уу?
-Байлгүй яахав, хамгийн наад зах нь олны анхаарал татахуйц хэмжээнд бол арав гаруй хүн байдаг.
-Хэн хэн байдаг билээ.
-Жишээлбэл Ц.Анандбазараас эхлүүлээд байна шүү дээ.
-Буцаад л гишүүнчлэл нь сэргэсэн шүү дээ.
-Би бууснаас хойш сэргэсэн шүү дээ. Тэртэй тэргүй шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэр гараад ял аваад явчихсан хүмүүс бол намаас гарна.
-Ц.Анандбазар гишүүн асны гишүүнчлэлийг сэргээсэн нь танаас хойш юм уу?
-Хойшоо, би түдгэлзүүлсэн юм. Шинэ дарга нь сэргээсэн үгүйг би мэдэхгүй байна.
-Сэргээсэн гэж миний өмнөх зочин хэлж байсан. Тэгэхээр татвар, хандив, мөнгө аваад л сэргэчихдэг үү?
-Нүдээр хараагүй зүйлээ тийм байх гэж хэлж чадахгүй ээ.
-Та сошиалд “дарангуйллын шат” угсрагдчихлаа гэсэн байсан. Танай нам 11жил эрх барьж байгаа. Та энэ намд 20 гаруй жил ажилласан байна. Та нар өөрсдөө “дарангуйллын шат”-ыг угсарсан юм биш үү?
-Яаж угсарсан байх уу?
-Гэнэт энэ бий болчихсон зүйл юм уу?
-Би хувь хүний хувьд хэлэхэд улс төрийн намд ч тэр УИХ-ын гишүүнээр сонгогдсон цагаас хойш хэн нэгэн хүнийг дарамталж үзээгүй, бодлоо тулгаж үзээгүй, эцэг эхээс олгогдсон хүмүүжил надад байна. Монгол Улс Үндсэн Хуулиар олгогдсон парламентын засаглалтай улс гэтэл бодит байдал дээр хагас парламентын хагас Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс болчхоод байна. Энэ нь Ерөнхийлөгч хэн байхаас үл хамаараад шүү.
-Та ёстой зоригтой ярьж байна шүү. Хагас Ерөнхийлөгчийн засагтай болчихлоо гээд, танд дарамт ирэхгүй биз.
-Ирвэл ирнэ биз дээ. Бодит байдлыг ярьж байна. Улс эх орныг ярихгүй бол айж эмээж яваад үр хүүхдээ хохироогоод яахав дээ, улс эх орноо хохироогоод яахав. Би хууль эрх зүйн орчин ярих гээд байна. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бүх ард түмнээсээ сонгогддог, мөрийн хөтөлбөр боловсруулж дэвшүүлдэг, мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхийн тулд заавал төсөв хэрэгтэй гэтэл төсөв Ерөнхийлөгчид байгаа юу, байхгүй.
Гүйцэтгэх засаглалтай, Засгийн Газар Монгол Улсын төсвийг захиран зарцуулж байгаа, Их Хурал нь баталж өгөөд тэгэхээр нөгөө Ерөнхийлөгч нь сонгогдоод гарсан мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэхийн тулд гүйцэтгэх засагтайгаа шууд холбоо тогтоох асуудал үүсэж байгаа биз үүнээс авхуулаад би яагаад хагас Ерөнхийлөгчийн засагтай гээд байгаа юм. Гэтэл гүйцэтгэх засаглалд хяналт тавьдаг байгууллага нь хэн билээ, парламент биз дээ.
Үндсэн Хуулиараа бид нар парламентын засаглалтай гээд тавьчихсан байгаа гэтэл Үндсэн Хуулийн энэ заалт чинь хэрэгжиж байна уу гэдэг асуудлыг би ярьж байна. Парламентыг муу муухай харагдуулах, зохион байгуулалттай ажлууд өрнөж байна, сүүлийн үед илт анзаарагдаж эхэллээ.
-Гишүүдийн нэр хүнд бол байхгүй болсон байна лээ.
-Парламентыг муу муухай харагдуулахын эсрэг талд нь дарангуйллын систем бойжиж байдаг шүү. Энэ парламент өнөөдөр сайн ч байж болно муу ч байж болно. Гэхдээ ард түмний мандат өвөртлөөд ороод ирсэн төлөөлөл шүү гэдэг зүйл. Ард түмний мандат гэдэг тухайн хүнд ямар их хариуцлага үүрүүлж байдаг зүйл гэдгийг өнгөрсөн Ерөнхий сайдын жишээн дээрээс би хэлж чадна.
-Танай талынхан гэх юм уу /инээв/ тань шиг үзэл баримтлалтай хүмүүс Ерөнхийлөгчийн дарангуйлал тогтлоо, Ерөнхийлөгчийн засаглалтай боллоо, хаант засаглалтай болох гээд байна гэдэг яриа их түгээгээд байна. Гэтэл нөгөө талд нь Ерөнхийлөгч албан ёсоор “Би үргэлжлүүлэн сонгогдохгүй, тийм сонирхол алга.” гэдгээ илэрхийлсэн. Тэгээд юунаас тийм зүйлийг мэдрээд байгаа юм?
-Олон нийтийн өмнө гарч ирээд амлалт өгч байгаа нь сайн хэрэг гэхдээ би Х.Булгантуяагийн кейсыг яръя. Төрийн эрх мэдлийг хууль бусаар авах билүү би тэрийг нь зүйл заалт, тайлбартай нь олж уншлаа. Тухайн үед парламент гүйцэтгэх засагт хариуцлага тооцсон байдаг. Гэтэл төрийн эрх мэдэл хаана байна гэвэл парламентад байдаг. Х.Булгантуяа Д.Амарбаясгаланг унагаад оронд нь Их Хурлын дарга болох гэж байсан юм биш.
-Х.Булгантуяа гишүүний кейс хэцүү байгаа юм, их маргаантай. Танай талын гишүүнийг та бол өмөөрнө шүү дээ. Нөгөө талын Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоогоод байна гэдэг хүмүүс ямар баримттайгаар ийм дарангуйлал нь тогтоод байгаа юм бэ?
-УИХ-ын гишүүд дотор анх Ерөнхий сайдыг огцруулахаас авхуулаад тэр цагаас хойш энэ парламентад болж байгаад манай УИХ-ын гишүүд дугарч чадахгүй л байгаа болохоос биш хувь хувиараа уулзаад ярихад бүгд л хэлж байна, өөрийнхөө итгэл үнэмшил, үзэл санаан дээр шийдвэр гаргаж чадахгүй байна гээд. УИХ-ын гишүүд чинь бодитоор дарангуйлалд өртчихсөн юм биш үү, энэ УИХ-ын гишүүдийн дунд дарангуйллын тест явуулж үзмээр санагдчихлаа гээд яагаад гэхээр уулзахаар хэлээд байгаа юм чинь.
-Тэгсэн хэр нь чуулганы танхимд хэлж чаддаггүй юм уу?
-Олон нийтийн өмнө юм уу, хэвлэл мэдээллийн урд гараад ирэхээр юм хэлдэггүй, санал өгөхдөө итгэл үнэмшилгүй санал өгдөг болчихсон байна шүү дээ. “За одоо дэмжихээс дэмжихээс” гээд хуруу дардаг ингэж ард түмнийг төлөөлөх хэрэг байгаа юм уу.
-Тэгээд тэр УИХ-ын гишүүд юугаар “барьцаа”лагдаад байгаа юм?
-Ганцхан хуульд захирагдах ёстой.
-Айдас байгаад байна шүү дээ.
-Мэдэхгүй, хууль хяналтын байгууллагад улс төрийн нөлөөлөл орж янз бүрийн хэрэг үүсгэж холбогдох албан тушаалтныг ч гэлтгүйгээр ар гэр лүү нь хүртэл ордог юм шиг байна лээ, олон хүний амнаас сонсож байна. Манай УИХ-ын гишүүдийн өмнө нь эрхэлж байсан бизнес рүү нь ороод татварын шалгалт гээд л зовоогоод эхэлчихсэн бодит кейсүүд зөндөө л байна, өөрсдөө үүнийгээ ярих байх.
-Яг одоо хэлэлцэж байгаа маргааш бараг санал хураалт нь явагдахаар байгаа Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан УИХ-ын гишүүдийг эгүүлэн татах хууль дээр таны хувьд жагсаалтын гишүүн болохоор эсэргүүцэж байгаа байх. Энэ хуулийг үгэнд орж кноп дарахгүй бол эгүүлэн татах хууль болох гээд байна гээд байдаг. Ер нь та нарыг үгэнд орохгүй бол эгүүлэн татна гэсэн дарамт байдаг юм уу, энэ хуулийг заавал дэмж гэсэн дарамт бодитоор байдаг юм уу?
-Одоогоор энэ хуулийг дэмж гэсэн дарамт ирээгүй, надад ер нь дарамт ирж байгаагүй шүү.
-Зүгээр дарамт ирж байсан гишүүдийг л сонсож байсан юм уу?
-Хүмүүсийн амнаас сонссон ингэж байна тэгж байна гэдэг зүйлийг ярихгүй. Наад хуулийн чинь талаар бол их өргөн хүрээтэй ярих асуудал үүсэж байгаа юм. Та сая их буруу ярилаа, жагсаалтын гишүүн учраас дэмжихгүй байх гэж. Би энийг хууль зүйн талаас нь харж байгаа, суурь үзэл санаанаас нь эхэлж харсан. Би байнгын хорооны хэлэлцэх хэсэгт дэмжсэн яагаад гэвэл ганцхан парламент гэлтгүй бүх түвшинд ёс зүйн хүлээлт үүсчихсэн байгаа. Манай нийгмийн ёс суртахууны доройтол их доошоо орчихсон.
Эхлээд ёс зүй, ёс суртахуун хоёроо ялгах хэрэгтэй. Ёс зүй бол хэм хэмжээ, танд сэтгүүлчийн ёс зүй, надад улс төрчийн ёс зүй, хуульчийн ёс зүй, эмнэлгийн байгууллагын ёс зүй, багш нарын ёс зүй тусдаа ёс суртахуун бол та бид хоёр адилхан төрж, цэцэрлэг сургуулиар хүмүүжсэн.
-Хувь хүний төлөвшил.
-Жишээлбэл М.Нарантуяа-Нара гишүүний гаргадаг үйлдэл бол ёс суртахууны асуудал энэ нь ёс зүйн хэм хэмжээг зөрчөөгүй гэтэл би яагаад энэ хуулийг дэмжсэн юм гэхээр төрийн байгуулалтын байнгын хороо гэхдээ тухайн үед хуралд сууж байсан арван хэдхэн гишүүн байгаа. Арван хэдхэн гишүүн энэ асуудлыг бодитой харж чадахгүй гэж үзсэн, тийм учраас нэгдсэн чуулганд оруулъя гэж бодож байгаа.
Дараагийн нэг асуудал нь нийгэмд хүлээлт үүсгээд байгаа ёс зүйн асуудал сахилга хариуцлагыг сайжруулах асуудлыг би ч хүсэж байна. Хуралдаа суудаггүй хүнд хариуцлага тооцдог баймаар байна. Би Х.Баттулга гишүүнд хариуцлага тооцож байсан хүн шүү дээ.
-Ямар хариуцлага тооцож байсан юм?
-Зургаан сар цалинг нь 20 хувь хассан биз дээ.
-Ёс зүй, дэгийн байнгын хорооны дарга байхдаа юу?
-Тийм. Огт хуралдаа суудаггүй хүмүүст хариуцлага тооцмоор байна, санал хураалтад оролцдоггүй хуруугаа уншуулчхаад гараад явчихдаг хүмүүст хариуцлага тооцмоор байна. Нөгөө талаараа ёс зүйн ноцтой зөрчил гэж юу хэлээд байгаа юм бэ, ёс зүйн зөрчлөөсөө ноцтой гэхээр юугаараа ялгаатай юм. Ёс зүй гэдгийг хуульчлаад, хариуцлагын өндөр түвшинд хүргэсэн хэдэн улс байдаг юм.
Хамгийн гол нь манай Үндсэн Хууль дээр УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах гэж нэг үг байгаа. Хууль зүйн үндэслэлээр эгүүлэн татах гэдэг чинь ганцхан сонгогчдод байдаг шүү, парламентын гишүүд парламентын гишүүдээ эгүүлэн татах эрхгүй, Үндсэн Хуулийн шүүх эгүүлэн татах эрхгүй.
-Эгүүлэн татаж байсан түүх байдаг юм уу, УИХ-ын гишүүн асан Д.Гантулгыг эгүүлэн татаж байсан билүү?
-Өөрөө өргөдлөө өгөөд чөлөөлөгдөж байсан.
-Өөрөө өргөдлөө өгсөн билүү?
-Тийм өөрөө. Н.Номтойбаяр өөрөө өргөдлөө өгөөд гарч байсан.
-Тэгэхээр ёс зүйн асуудлыг хэмжиж хариуцлага тооцож байсан кейс байхгүй болохоор энийг шаардаад байгаа юм биш үү?
-Өнөөдрийн мөрдөгдөж байгаа хууль бол УИХ-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдэж, гэмт хэрэгт холбогдох юм бол прокурор санал оруулж ирээд эрхийг нь түдгэлзүүлдэг нэг заалттай, гэмт хэрэг үйлдэж байгаа нь газар дээрээ баригдах юм бол бас нэг асуудал байна, нөгөөх нь гэмт хэрэгт холбогдсон нь шүүхээр эцэслэгдэн тогтоогдсон бол нөгөө талдаа Үндсэн Хууль зөрчсөн нь тогтоогдвол УИХ-ын гишүүнээс нь эгүүлэн татах үндэслэл болно гэж байгаа.
Миний хэлээд байгаа санаа нь юу вэ гэхээр эгүүлэн татах гэдэг үгээ бид “чөлөөлөх” юм уу “хөөх” гэдэг үгээр сольж байж парламент хэрэгжүүлэх болно шүү.
-Яг энэ хууль дээр үү?
-Тийм. Ёс зүйн дэд хороо гээд манай Б.Хэрлэн гишүүн ахалж байгаа, найм билүү есөн гишүүнтэй энэ есөн гишүүн УИХ-ын гишүүдийн асуудлыг ярих гээд байна шүү дээ.
-Үгүй ээ тэгээд ярьдаг байсан юм уу, та бүр ёс зүйн дэгийн байнгын хорооны даргаар ажилласан шүү дээ нэг жил гарангын хугацаанд тэгээд гишүүдийн ёс зүй дээр ямар хариуцлага тооцдог юм, цалингийн 20 хувь гээд тооцсон болдог юм уу?
-Ёс зүй гэдэг юмыг ярих юм бол 4000 ёс зүй байна, эндээс алийг нь гэх үү, ёс зүй гэдэг бол мөнгөн ус шиг харьцангуй ойлголт олон улсын кейсээр хэлэхээр ёс зүйд УИХ-аас нь эгүүлэн татах хэмжээний хариуцлага тооцдог уу, магадгүй авторитар дэглэмтэй улсад тооцдог байх, ардчилсан дэглэмтэй улсад бол байхгүй, сахилгын хариуцлага бол байгаа. Би бол сахилгын хариуцлагаа чангаруулъя гээд байгаа.
Та бас хэлж байх шиг байна жагсаалтын гишүүн учраас эсэргүүцээд байгаа гээд. Үгүй л дээ тэрэндээ биш, олон хүн цээжээр мэддэг болсон нэг үг байгаа шүү дээ. Хүн засаглах уу, хууль засаглах уу гээд гэтэл намын төлөөллийн төв байгууллага жагсаалтаар сонгогдсон УИХ-ын гишүүдийг эгүүлэн татах эрхтэй болох гэж байна.
-УИХ-ын гишүүд халдашгүй дархан эрхийнхээ хаалт дотор хулгай, авлига, албан тушаалын хэрэг хийгээд байна, энийг чинь шалгах боломжгүй байгаад байна шүү дээ гээд байна.
-Боломжтой шүү дээ. прокурор оруулж ирээд шалгана, эрх зүйн орчин нээлттэй байгаа шүү дээ. Авлига, албан тушаалын хэргийг хэзээ ч өмгөөлж хамгаалж болохгүй. Эвлэрэх гэж байна гээд эвлэрлийнхээ ард эдгээр зүйлүүдээ хааж болохгүй. УИХ-ын гишүүн бүх ард түмний элч байна гээд хуульчилсан байдаг биз дээ. Эсвэл улс төрийн намын элч, даргын элч байна гээд заасан байдаг юм уу. Тэгэхээр хуулиар олгогдсон эрхээ эдэлж, үүргээ хүлээх ёстой.
-Та жагсаалтын гишүүн дээр нэлээн эмзэглээд байх шиг байна. Ер нь та яаж жагсаалтын гишүүнд багтав. Д.Амарбаясгалан дарга таныг жагсаалтад багтаасан уу?
-Би улс төрийн намд олон жил ажилласан, намын жагсаалт гэдэг зүйлийг улс төрд олон жил явсан, нийгмийн дэмжлэг авахаа больсон хүмүүсийг жагсаалтад оруулдаг гэсэн ойлголт яваад байдаг. Тэрийг эрс эвдэж 126 гишүүнтэй парламентын гол онцлог салбар салбарын төлөөлөл оруулж ирэх зорилготой байсан. Энэ дотор би өөрөө улс төрийн намд ажиллахаас илүүтэйгээр улс төр судлалаар судалгаа хийдэг учраас улс төрийн чиглэлээ төлөөлж орж ирж байгаа, би хяналтын хорооны дарга гэдгээрээ ч орж ирээгүй.
Өөрийн хийж байгаа эрдэм шинжилгээний ажлын хүрээнд орсон. Тэгэхдээ би орохдоо эхний 13 дээр жагсаж орж ирсэн. Жагсаалтаар орж ирсэн гишүүд чинь парламентад болохгүй бүтэхгүй байгаа зүйлийг шударга хэлээд сууж байгаа шүү дээ. Аль нэг компанийн төлөөлөл биш, аль нэг фракцын төлөөлөл биш яг л өөрсдөө орж ирсэн.
Магадгүй мөнгөний сонгуулийг хумьж чадахгүй бол энэ асуудал дахиад бизнес парламент болж байна гэсэн үг. Үүний эсрэг байх ёстой.
-Та бол намд олон жил ажилласан төлөөлөл, төлөөллийн жагсаалтад орсон гэж байна. Харин танай нам өөрсдөө тойргийн, жагсаалтын гэж ялгаад ад үзээд байна л даа. Ялангуяа жагсаалтын гишүүдээ ад үзээд байх шиг байна, бүр илт мэдрэгдээд байна. Ийм байж болох юм уу, жишээлбэл сая Засгийн Газар жагсаалтын гишүүдийг сайд болгосонгүй шүү дээ.
-Үндсэн хуулиар тойргоос сонгогдсон гишүүд, жагсаалтаас орж ирсэн гишүүд гэдэг хууль байхгүй, тэгэхээр болохгүй л гэсэн үг. Адилхан эрх үүрэгтэй, ялгаварлаж болохгүй гэсэн үг.
-Хэн ад үзээд байгаа юм, ад үзээд байгаа нь мэдрэгдээд байна шүү дээ.
-Мэдэхгүй. Жагсаалтынхан гэхээр нүдэнд орсон хог шиг л харагдаад байх шиг байна лээ. Тойргоос сонгогдсон гишүүдэд, аргагүй л байх л даа тэр чинь хөрөнгө, хүч, цаг зав… сонгуульд өрсөлдөнө гэдэг тийм амар ажил биш л дээ би мэднэ олон сонгууль удирдаж ажиллаж байсан. Байгаа бүх юм аа дайчлаад л иргэдээс санал авч орж ирдэг гэтэл нөгөө жагсаалтаар орж ирсэн гишүүд нь зүгээр сууж байгаад ороод ирчихлээ гэдэг л ялгаа гараад байгаа байхгүй юу.
-Жагсаалтын гишүүдэд их дарамт байдаг л юм байна тийм ээ, 2028 оны сонгуульд танд тойрог олдох уу, аль тойргоос дэвших вэ?
-Би дараа дараагийн сонгуулийг харж ажиллаагүй, заавал нэр дэвшье ч гэсэн бодол алга, улс эх оронд зайлшгүй хийх, шаардлага байгаад боломж олдвол өөрийгөө сориод үзэхэд буруудахгүй болохгүй, бүтэхгүй гэвэл зүтгээд байх ч зорилго алга.
-Та хэлж байсан шүү дээ. намын зовлон төрийн зовлон болчихлоо шаардлагатай хуулийн төслүүдээ хурдан хэлэлцмээр байна, таны санаачлаад явж байгаа хуулийн төсөл бүтэн жил хүлээгдээд явж байгаа юм байна шүү дээ. Тэгэхэд энэ Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан УИХ-ын гишүүнийг эгүүлэн татах хууль процессоороо явсан юм уу, яагаад ийм хурдан хэлэлцэв.
-Процессоороо явсан үгүйг би сайн мэдэхгүй байна. Тэдгээр зүйл нь мөрдөгдсөн эсэхийг би сайн нягталж үзээгүй. Манай мэргэжлийн хуульчид заавал УИХ-ын гишүүн гэлтгүй, хуульч мэргэжлээр мэргэшсэн найз нөхөд Ерөнхийлөгч ийм хууль өргөн барих ёсгүй гэсэн зүйлийг ч хэлж байна, институц хоорондын эрх үүрэг алдагдах гэж байна гэж хэлж байна.
-Өнгөрсөн жилийн хамгийн “халуун” сэдэв нь стратегийн ордуудыг төрд авах уу гээд эд хэлэлцэж байсан, бүр Монгол Улсын эдийн засагтай холбоотой асуудал нь дараагийн “сенсац”-даа дарагдчихсан байна. Энийг төрд авах ажлыг та нар нэхэхгүй юм уу?
-Хоорондоо янз бүрийн байдлаар мэтгэлцэж, зөрчилдөж явсаар гол асуудлууд хойшоо орхигдсон байна. Үүний нэг нь баялгийн сантай холбоотой асуудлууд, ер нь анхнаасаа энэ зөрчлийн үүслийн хэлбэр нь баялгийн сангаас үүдэлтэй юм уу гэж би харсан. Баялагийн санд стратегийн ордуудыг эзэмшиж байгаа үйл ажиллагаа явуулж буй уул уурхайн компаниудыг баялгийн санд тодорхой хувийг байршуулах шаардлага байгаа.
Энэ мөнгөөр нь эрүүл мэнд, боловсрол ипотек гэсэн гурван салбарт зарцуулахаар хууль нь батлагдсан, сүүлдээ энэ хуулийг би ч санаачилсан, би ч баталсан гэсэн маргалдаан гарч байна лээ. Хэн батлаад, хэн санаачилсан байх нь хамаагүй гол нь үр дүн чухал, иргэд нь энэ баялгаас үр өгөөж хүртэж чадаж байна уу гэдэг асуудал. Оюу Толгойн хяналтын сонсгол дээр би түр хорооны гишүүн байсан үүнд би олон зүйлийг ил гаргаж иргэдийн мэдэх эрхийг хангасан шүү дээ.
Мэдээж гаднын хөрөнгө оруулагчдад бид хүндэтгэлтэй хандах ёстой тэглээ гээд бид хохирч болохгүй. Өнөөдрийг хүртэл монголчууд Оюу Толгойгоос ноогдол ашиг хүртсэн юм уу, үгүй шүү дээ, цаашдаа хэзээ хүртэх нь тодорхойгүй байгаад байхад хүндэтгэлтэй хандах ёстой гээд дуугүй суугаад байж болох уу.
-Та Оюу Толгойн сонсгол дээр шүүмжилсэн, бараг хөөлөө гэсэн билүү?
-Би төрийн албан хаагчдад хандаж үг хэлсэн хөрөнгө оруулагчдад хандаж үг хэлээгүй. Үг гуйвуулаад л та хөрөнгө оруулагчийг хөөлөө гэж байсан. Оюу Толгой ТЭЗҮ-гүй 10 жил явсан байгаа байхгүй юу, техник эдийн засгийн үндэслэлийг нь манай төрийн байгууллага баталж өгөөгүй 10 жил явчихсан. 10 жил явна гэдэг чинь төсвийн хяналтгүй 10 жил явсан гэсэн үг. Энэ жил ийм ажил хийнэ, ийм ашиг гарна, ийм татвар төлнө гэдэг юмгүй 10 жил явчихсан Оюу Толгойн төсөв хяналтгүй байсан байна шүү дээ.
-Тэрийг одоо л хэлэлцэж байдаг уу?
-Оюу Толгой шууд хэлсэн бид нар явуулдаг төрийн байгууллага ТЭЗҮ баталж өгдөггүй гэж байгаа байхгүй юу. Тэгээд би хэлсэн хэрвээ та нар баталж өгөхгүй юм бол яах гэж байдаг юм гээд. ТЭЗҮ батлуулахгүй байх нь хэнд ашигтай юм РиоТинтод л ашигтай, манай байгалийн баялаг зүгээр тоо шүү, тэдэн тонн тийм тийм баялаг гарч байна л гээд байгаа болохоос Монгол Улс таван хувийн л татвар авч байгаа, өөр юу ч авахгүй байгаа.
Тэнд байгалийн баялаг нь өдөр болгон гараад байдаг гэтэл иргэд нь амьдрал нь хүндрээд ядуурч байдаг. Ийм байж болох уу л гээд байгаа юм. Дээр нь эрдэнэтийн нөөцөөс 2.6 дахин том гүний уурхай Онтрэ гээд байгаа шүү дээ. Гуя дагаж хүзүү гэдэг шиг Оюу Толгойн гэрээн дээр дагалдуулахаар ярьж байгаа байхгүй юу, би үүнийг тусдаа гэрээгээр явах ёстой гэдэг зарчим ярьсан. Дээр нь Оюу Толгойн А лиценз гаднын банканд барьцаанд байгаа 4.4 тэрбум долларын барьцаанд 2015 онд тавьсан яагаад тавьсан юм гэхээр “Дубайн гэрээ” байхгүй юу, гэтэл энэ өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд 500 саяыг л төлсөн жилд 50 саяыг төлдөг 3.9 сая тэрбум долларын үлдэгдэл өртэй байгаа.
Энэ лиценз Оросын банканд байгаа гэтэл та нар сонссон уу Орос шүүхдэлцээд эхэлсэн гэж. Энэ лиценз монголын өмч биз дээ, ард түмний өмч Гэтэл тэнд олборлолт хийж байгаа компани лицензийг гаднын банканд зээл тавьж байдаг.
-Зээл авахын тулд уу?
-Авчихсан 4.4 тэрбум доллар
-Тэр чинь өөрсдийн хамаарал бүхий компаниасаа зээл авсан шүү дээ.
-Тэр чинь өөр ойлголт. Гаднын банканд зээл тавьчихсан 3.9 тэрбум долларын үлдэгдэлтэй 2027 оны зургаадугаар сарын 30-нд зээлийн хугацаа дуусна.
-ОюуТолгой чинь өдөрт 10 тэрбум төгрөгийн хүү болон хүүгийн хүү төлдөг шүү дээ.
-Тэр чинь манай 34 хувьд ноогдох байхгүй юу.
-34 хувьд ноогдох өр байхгүй, РиоТинто компани Оюу Толгойд төслийн өр байгаа.
-34 хувиа больчихъё гээд байгаа юм. Яагаад ч болохгүй, бид нар өнөөдрийг хүртэл ноогдол ашиг авч чадаагүй байж одоо 34 хувиасаа татгалзаж болохгүй байхгүй юу. Хэрвээ татгалзчихвал энэ лицензийг зарах эрх нь хэнд үүсэх вэ гэвэл тухайн олборлож байгаа компаниа буюу РиоТинтод үүсэх байхгүй юу.
-Оюу Толгой төслийг тойрсон асуудлууд маш их байгаа, хүлээгдээд л байдаг. Та нар хэзээ хэлэлцэх вэ?
-Засгийн Газар ажлын хэсэг байгуулаад явж байгаа юм байна лээ. Тэр хүрээндээ тухайн хүмүүсээ ажиллах боломжийг нь хангах ёстой. Их Хурал тогтоол баталчихсан. Би ганц л зүйл хэлнэ Онтрэгийн гэрээ хэлэлцээр тусдаа гэрээ хэлэлцээрээр явна шүү гэж л хэлмээр байгаа юм.
-За ярилцлага маань дуусах дөхсөн байна. Махны үнэ хэд болсныг та мэдэх үү?
-32 мянгаас дээшээ давж байна лээ. Амралтын өдрөөр явж харсан.
-Та бүхнийг сандал суудлын хэрүүл хийж байх хооронд дэлхий дахинаа ч нөхцөл байдал хүндэрч байна. Өчигдөр л таатай мэдээ сонслоо. Ормузын хоолойг нээх сургаар шатахууны үнэ буурах хандлагатай байна. Гэхдээ энэ буурах хандлага чинь манайд хэдэн сарын дараа ирдэг шүү дээ. ингээд эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндрээд байдаг та нар учраа олж ажлаа хийгээчээ.
-Наад дээр чинь би ч гэлтгүй манай МАН-ын гишүүд санал нэгтэй байгаа яаж ирээдүйд үүсэж болох хүндрэлийг яаж хохирол багатай туулах вэ гэж байгаа шүү. Хүндрэл ирэх нь тодорхой, хохирол амсах нь тодорхой яаж хохирол багатай туулах вэ гэдэг дээр яаралтай төлөвлөгөө боловсруулж, Их Хурал батлах ёстой гэдэг дээр манай бүлгийн 68 гишүүн санал нэгдсэн.
-Та яриандаа дурдсан. Ер нь энэ хагарлын шалтгаан нь Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хугацаа өөрчлөгдсөнтэй холбоотой асуудал байж болзошгүй юм аа сонгууль нь хэтэрхий холдоод гэж ярьсан. Тэгэхээр дөрвөн жилийг зургаан жил болгосон хуулийг өөрчлөх шаардлагатай юу?
-Шаардлагатай гэж эрт дүгнэж хэлэх нь илүүц байх. Гэхдээ зургаан жил гэдэг хугацаа зохимжтой биш юм байна даа гэж би өөрөө бодож байгаа. Тодорхой түвшинд бууруулах боломжтой эсэхийг мэдэхгүй. Үндсэн Хуулийн өөрчлөлтийг ойрын хугацаанд ярих нь илүүц гэж харж байгаа.
-Бидний урилгыг нээлттэй хүлээн авч ярилцсан танд баярлалаа. Амжилт хүсье, нам чинь хурдан эвлэрээсэй.
-Хүсэж байна аа адилхан /инээв/
Сэтгүүлч: Б.Болорчимэг
Зураглаач: Д.Гэлэгжамц, Н.Мөнх-Эрдэнэ
Бичвэр: М.Солонго
0
0
0
0
0
0
0
0
