Монгол ардын намын удирдах зөвлөлийн хурал болж байна
С.Амарсайхан хоёр дахь удаагаа Засгийн газраас гарлаа. Анх 2025 оны аравдугаар сарын 29-нд Г.Занданшатарын танхимаас хариуцлагын гэрээ зөрчсөн гэх үндэслэлээр чөлөөлөгдөж байсан бол энэ удаа Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын хувиар Н.Учралын Засгийн газраас ажлаас чөлөөлөгдөв. Гэхдээ энэ хоёр үйл явдлыг зөвхөн нэг сайдын албан тушаалын түүх гэж харах боломжгүй. Нэг нь Ерөнхий сайдыг огцруулах саналд гарын үсэг зурж, чуулганы санал хураалтад оролцсонтой холбоотой байсан бол нөгөө нь төрийн тусгай чиг үүрэг бүхий салбарын хэвийн үйл ажиллагаа, дотоод аюулгүй байдал, харьяа байгууллагуудын удирдлагатай холбоотой асуудлаар гарсан шийдвэр байлаа. Өөрөөр хэлбэл, С.Амарсайханы улс төрийн замналд танхимын сахилга, Засгийн газрын хамтын хариуцлага, парламентын гишүүний бие даасан байр суурь, төрийн тусгай байгууллагын удирдлагын хариуцлага гэсэн дөрвөн том асуудал зэрэгцэн тавигдаж байна.
Нэг сайд, хоёр өөр шалтгаан
С.Амарсайхан 2020 онд УИХ-ын гишүүн болж, 2021 оноос Л.Оюун-Эрдэнийн танхимд Шадар сайдаар ажилласан. 2025 онд Г.Занданшатарын танхимд мөн Шадар сайдаар улиран томилогдсон ч Ерөнхий сайдыг огцруулах саналд гарын үсэг зурж, УИХ-ын чуулганы нэгдсэн хуралдаанд санал өгсөн үйл явдлын дараа танхимаас гарсан юм.
Тухайн үед Г.Занданшатар түүнийг хариуцлагын гэрээ зөрчсөн гэж үзсэн. Харин С.Амарсайхан өөрийн зүгээс Г.Занданшатарын тэргүүлсэн Засгийн газарт цаашид ажиллах боломжгүй болсон гэж мэдэгдэж байв. Энд парламентын засаглалын нэг үндсэн зөрчил илэрдэг. УИХ-ын гишүүн бол ард түмний төлөөлөгч. Харин Засгийн газрын гишүүн бол гүйцэтгэх эрх мэдлийн хамтын шийдвэр, бодлогыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Нэг хүн энэ хоёр албыг зэрэг хашиж байгаа үед танхимын хамтын хариуцлага ба парламентын хяналт, бие даасан байр суурь хоёрын зааг байнга яригдана.
Гэхдээ энэ заагийг улс төрийн тохиролцоогоор бус эрх зүйн зарчмаар тайлбарлах ёстой. Парламентын гишүүн Засгийн газрыг огцруулах саналд оролцох эрхтэй эсэх, Засгийн газрын гишүүн танхимынхаа эсрэг байр суурь илэрхийлсэн тохиолдолд ямар хариуцлага хүлээх нь Үндсэн хууль, холбогдох хууль, байгуулсан гэрээний агуулгаар шийдэгдэх асуудал. Харин тухайн шийдвэр улс төрийн хувьд зөв байсан эсэх нь тусдаа маргаан.
2025 оны үйл явдалд энэ ялгаа тодорхой харагдсан. Г.Занданшатарын талд танхимын сахилга, хамтын хариуцлагын асуудал байсан бол С.Амарсайханы талд парламентын гишүүний байр суурь, улс төрийн зарчим гэсэн тайлбар байв. Аль аль нь өөр өөр институцийн логикт тулгуурласан байр суурь юм.
Н.Учралын шийдвэр: Хариуцлага тооцож байна уу, улс төрийн цэвэрлэгээ юу?
Харин 2026 оны есдүгээр сарын 16-нд гарсан шийдвэрийн үндэслэл өөр байлаа. Ерөнхий сайд Н.Учрал “Төрийн тусгай чиг үүргийг гүйцэтгэдэг, улс орны дотоод аюулгүй байдлыг хариуцсан салбар хэвийн үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болсон байна. Яригдаж буй асуудлуудын үнэн зөвийг тогтоотол холбогдох шат, шатны удирдлагуудтай Засгийн газар хамтран ажиллах боломжгүй” гэж мэдэгдэн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд С.Амарсайхан болон харьяа байгууллагын дээд, дунд шатны зарим удирдлагыг ажлаас чөлөөлөх шийдвэр гаргасан.
Энэ удаагийн шийдвэрийн цаана зөвхөн нэг сайдын ажлын гүйцэтгэл бус, төрийн тусгай байгууллагын удирдлага, дотоод аюулгүй байдлын тогтолцоо, олон нийтийн итгэл, хариуцлагын гинжин холбоо гэсэн илүү том асуудал байна.
Төрийн тусгай чиг үүрэг бүхий байгууллагууд улс төрийн эрх мэдлийн ээлж солигдох бүрд дотоод зөрчлийн талбар болж болохгүй. Тэдний үйл ажиллагаа хуульд захирагдах, удирдлагын хариуцлага тодорхой байх, шалгалт мөрдөн ажиллагаа улс төрийн нөлөөллөөс ангид явагдах ёстой.
Гэвч энд бас нэг зарчим бий. Ажлаас чөлөөлөх нь хариуцлага тооцсон эцсийн дүгнэлт биш. Энэ нь удирдлагын шийдвэр. Харин яригдаж буй асуудлын үнэн зөвийг тогтоох, буруутай эсэхийг тогтоох нь хуульд заасан шалгалт, мөрдөн шалгах ажиллагаа, шүүхийн байгууллагын чиг үүрэг.
С.Амарсайхан 30-ийн талын хүн
Гэхдээ парламентын засаглалын хувьд намын дотоод бүлэглэл, фракцын харьяалал нь Засгийн газрын тогтвортой байдлын албан ёсны баталгаа биш. Засгийн газрын гишүүн танхимд орсноороо зөвхөн нэг фракцын төлөөлөгч бус, нийт Засгийн газрын хамтын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй төрийн өндөр албан тушаалтан болдог.
Эндээс нэг том асуулт гарна. Засгийн газар намын дотоод хүчний харьцаагаар тогтдог уу, эсвэл төрийн бодлого, хариуцлагын зарчмаар тогтдог уу? Хэрэв сайдын албан тушаал нь зөвхөн фракцын тохиролцооны үр дүн бол тухайн сайд танхимаас гарахад фракц нь Засгийн газартайгаа хамт асуудалд орно. Харин сайдын албан тушаал нь төрийн бодлогын хэрэгжилт, хариуцлагын тогтолцоонд суурилдаг бол түүнийг чөлөөлөх шийдвэр нь фракцын маргаан бус, институцийн хариуцлагын асуудал байх ёстой.
Гэвч Монголын улс төрд энэ хоёр ойлголт байнга давхцдаг. Төрийн албан тушаалд томилогдсон хүн намын дотоод хүчний харьцааг төлөөлж, улмаар албан тушаалаас чөлөөлөгдөх асуудал нь намын дотоод тэмцлийн нэг хэсэг болон хувирдаг.
С.Амарсайханы хоёр удаагийн танхимаас гарсан үйл явдал энэ зөрчлийг дахин ил болголоо.
“Жоомоо алах гэж байгаад гэрээ шатаах” эрсдэл
С.Амарсайханыг танхимаас гаргасан нь Н.Учралын Засгийн газрыг автоматаар унагах шийдвэр биш. Гэхдээ улс төрийн үр дагаваргүй гэж үзэхэд бас эрт. Учир нь Засгийн газрын тогтвортой байдал зөвхөн Ерөнхий сайдын бүрэн эрхээс хамаардаггүй. Парламент дахь олонхийн дэмжлэг, намын бүлгийн дотоод зохицол, сайд нарын улс төрийн харьяалал, Засгийн газрын бодлогын хэрэгжилт зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаарна.
С.Амарсайхан Н.Учралын танхимд 30-ийн талын төлөөлөл байсан гэх улс төрийн тооцоолол үнэн бол түүнийг чөлөөлсөн шийдвэр нь тухайн талынхан хэрхэн хүлээж авахаас шалтгаалан Засгийн газрын дотоод тэнцвэрт нөлөөлж болно. Гэхдээ энэ нь Засгийн газар заавал унана гэсэн үг биш. Улс төрийн үр дагаврыг бодит санал, шийдвэр, бүлгийн байр суурь, парламентын үйл явцаар тогтоох учиртай. Тиймээс “жоомоо алах гэж байгаад гэрээ шатаах” гэх зүйрлэл нь улс төрийн хувьд анхаарах эрсдэлийг илэрхийлж болох ч бодит дүгнэлт биш. Харин нэг албан тушаалтанд хариуцлага тооцох шийдвэр нь бүхэл бүтэн Засгийн газрын тогтвортой байдалд нөлөөлөх хэмжээнд хүрч болох уу гэдэг асуултыг тавьж байна.
38 ба 30: Намын дотоод зөрчил төрийн тогтолцоог хөдөлгөх үү?
МАН-ын бүлэг дэх 38 болон 30-ийн талынхан гэх улс төрийн хуваагдал нь сүүлийн үеийн үйл явдлуудыг тайлбарлахад байнга яригдаж байна. Гэхдээ энэ хуваагдлыг албан ёсны институцийн бүтэцтэй адилтгаж болохгүй. УИХ-ын гишүүдийн бүлэглэл, фракцын харьяалал нь Үндсэн хуульд заасан төрийн байгууллын бүтэц биш. Харин улс төрийн бодит харилцаанд нөлөөлдөг дотоод хүчний зохион байгуулалт юм.
Парламентын засаглалын онолоор бол Засгийн газар парламентын олонхийн итгэл дээр тогтдог. Харин намын дотоод фракцын зөрчил нь олонхийн дэмжлэгийг сулруулбал Засгийн газрын тогтвортой байдалд нөлөөлж болно. Энэ нь Монголд төдийгүй парламентын засаглалтай олон оронд байдаг үзэгдэл. Гэхдээ Монголын нөхцөлд энэ асуудал илүү эмзэг. Учир нь намын дотоод зөрчил нь зөвхөн Засгийн газрын бодлогын маргаан биш, заримдаа Ерөнхий сайдын суудал, танхимын бүрэлдэхүүн, цаашлаад парламентын бүрэн эрхийн хувь заяатай холбогддог.
Энд төрийн тогтолцооны нэг чухал зарчим яригдана. Парламентын засаглалын зорилго нь эрх мэдлийг хэн нэгний гарт төвлөрүүлэх бус, эрх мэдлийг хуваарилж, харилцан хяналттай байлгах явдал. Гэвч эрх мэдлийн хуваарилалт намын дотоод тохиролцоонд хэт хамааралтай болох үед төрийн институцийн тогтвортой байдал улс төрийн бүлэглэлүүдийн харилцаанаас шалтгаалах эрсдэлтэй.
Төрийн байгууллын тогтвортой байдал гэдэг нь Засгийн газар ямар ч нөхцөлд хэвээр байхыг хэлэхгүй. Харин Засгийн газар өөрчлөгдөх, сайд чөлөөлөгдөх, бодлого шинэчлэгдэх үед ч төрийн үйл ажиллагаа тасралтгүй үргэлжилж, шийдвэр гаргалт хуульд захирагдахыг хэлнэ.
45 хоногийн асуудал: Парламент тарах нь автомат үйл явц биш
Энэ удаагийн улс төрийн маргаанд “Засгийн газар унаж, 45 хоногийн дотор шинэ танхим бүрдүүлж чадахгүй бол парламент тарна” гэх агуулга яригдаж байна.
Гэхдээ Үндсэн хуулийн зохицуулалтыг нарийн ялгах шаардлагатай. Үндсэн хуулийн 22 дугаар зүйлийн 3 дахь хэсэгт Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдыг томилох саналыг УИХ-д анх оруулснаас хойш 45 хоногийн дотор, эсхүл Ерөнхий сайдыг огцруулсан, огцорсонд тооцсон тохиолдолд заасан 30 хоногийн дотор УИХ Ерөнхий сайдыг томилоогүй бол Ерөнхийлөгч УИХ-ыг тараах шийдвэр гаргана гэж заасан.
Энэ нь Засгийн газрын нэг сайд чөлөөлөгдсөн даруйд 45 хоногийн тоолуур эхэлнэ гэсэн үг биш. Мөн Засгийн газрын нэг сайд ажлаас гарсан нь Ерөнхий сайд огцорсон, эсхүл Засгийн газар бүрэлдэхүүнээрээ огцорсонтой адил биш.
Харин Ерөнхий сайд огцорсон, эсхүл Үндсэн хуульд заасан үндэслэлээр Засгийн газар бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцорсон тохиолдолд шинэ Ерөнхий сайд томилох, улмаар Засгийн газар бүрдүүлэх үйл явц эхэлнэ. Тэр үед Үндсэн хуульд заасан хугацаа, парламентын шийдвэр гаргалтын механизм хамаарна.
Тиймээс өнөөдрийн байдлаар С.Амарсайханыг чөлөөлсөн үйл явдлыг шууд “парламент тарах 45 хоногийн эхлэл” гэж тайлбарлах нь эрх зүйн хувьд хэтрүүлэг болно. Харин энэ шийдвэр Засгийн газрын дотоод тогтвортой байдалд нөлөөлж, Ерөнхий сайдын асуудал парламентын түвшинд яригдах нөхцөл үүсвэл Үндсэн хуульд заасан дараагийн механизмууд яригдана.
С.Амарсайхан хоёр удаа Засгийн газраас гарсан нь Монголын улс төрд нэгэн чухал асуулт үлдээж байна.
Сайд хариуцлага хүлээх ёстой юу? тийм. Гэхдээ хариуцлага тооцох шийдвэр нь тодорхой үндэслэлтэй, хуульд нийцсэн, олон нийтэд тайлбарлагдсан байх ёстой. Нөгөө талд нь сайд танхимаас гарсан бүрд Засгийн газар бүхэлдээ улс төрийн хямралд ордог бол энэ нь зөвхөн тухайн сайдын асуудал биш, төрийн тогтолцооны эмзэг байдлын асуудал болно.
Хэрэв хариулт нь зөвхөн “хөөх”, “огцруулах”, “танхимаас гаргах” гэсэн улс төрийн шийдвэрүүдээр хязгаарлагдвал төрийн хариуцлагын тогтолцоо бүрэн утгаараа ажиллаж байна гэж хэлэхэд хэцүү. Харин шийдвэр бүрийн үндэслэл тодорхой, хуульд нийцсэн, шалгалт нь хараат бус, парламентын хяналт нь бодитой байж чадвал төрийн тогтолцоо өөрийгөө засах чадвартай байна гэсэн үг.
Өнөөдөр С.Амарсайханы асуудал МАН-ын дотоод зөрчлийн нэг хэсэг мэт харагдаж болох ч цаана нь илүү том асуудал бий. Тэр нь төрийн албан тушаал улс төрийн тохиролцооны хэрэгсэл хэвээр байх уу, эсхүл хууль, хариуцлага, институцийн зарчимд захирагдах уу гэсэн асуулт юм.
Энэ асуултын хариу зөвхөн С.Амарсайханы улс төрийн хувь заяаг бус, Н.Учралын Засгийн газрын тогтвортой байдал, МАН-ын дотоод харилцаа, цаашлаад парламентын засаглалын дархлааг тодорхойлох хэмжээнд хүрч байна.
0
0
0
0
0
0
0
0
