Анализ: Эрүүгийн хууль сэтгүүлчдийн хоолойд хутга тулгасан хэвээр байгаа

Өнөөдөр Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр тохиож байна.

Олон улсын “Хил хязгааргүй сурвалжлагчид” байгууллага 2002 оноос хойш жил бүр дэлхийн улс орнуудыг хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээр нь жагсааж ирсэн билээ. Энэ жил дэлхийн 180 орны талаас илүү буюу 52.2 хувь нь хэвлэлийн эрх чөлөөний нөхцөл байдал “хүнд” эсвэл “маш хүнд” гэсэн ангилал руу оржээ. Дэлхийн 180 улсын 100-д нь хэвлэлийн эрх чөлөөний үзүүлэлтүүд буурч, сүүлийн 25 жилд байгаагүй хамгийн доод түвшинд очсоныг “Хил хязгааргүй сурвалжлагчид” байгууллага онцолж байна.

Харин Монгол Улсын хувьд хэвлэлийн эрх чөлөөний индексээрээ 2025 оныхоос 17 байр ахиж, 180 орноос 85-т бичигдсэн байна.

Тус байгууллагын судалгаагаар Монголд хувийнх ч бай, төрийн өмчит ч бай хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд нь засгийн газар эсвэл улс төрийн аль нэг намыг дэмжсэн мэдээ мэдээлэл цацах нь элбэг бөгөөд хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн бие даан, бусдаас хараат бус мэдээлэх боломж нь улстөрчид, бизнесүүд, засгийн газрын агентлагууд болон хууль тогтоогчдын дарамтаас болж хязгаарлагддаг аж.

Шүүхээр орж буй бусдыг гүтгэсэн хэргүүдийн талаас илүү хувь нь сэтгүүлчид болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг чиглэсэн байгаа явдал, мөн сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг маш өндөр дүнгээр торгон шийтгэдэг зэргээс болж сэтгүүлчид болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэдээ мэдээлэлдээ цензур тавьж, энэ нь хараат бус, эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн хөгжлийг хойш татах болжээ.

Түүнчлэн бусдыг гүтгэсэн, худал мэдээлэл тараасан хэргээр шалгагдаж байгаа сэтгүүлчдийн багагүй хувь нь улс төрийн албан тушаалтан, хууль тогтоогчид, засгийн газрын агентлагуудын гомдол нэхэмжлэлийн дагуу шалгагдаж байгаа тухай “Хил хязгааргүй сурвалжлагчид” байгууллага онцолжээ.

Үүний цаад учрыг доор задлан тайлбарлая.

Монгол Улсад үг хэлэх эрх чөлөө, нэр төр хамгаалах асуудлын огтлолцол дээр хамгийн их маргаан дагуулж буй зохицуулалт бол Эрүүгийн хуулийн 13 дугаар бүлэг, тэр дундаа 13.14 дүгээр зүйл юм. Энэхүү заалт нь “худал мэдээлэл тараах” үйлдлийг гэмт хэрэгт тооцож, торгох, зорчих эрхийг хязгаарлах зэрэг хариуцлага оногдуулах боломжтой. Гэвч бодит байдал дээр энэ заалт нь зөвхөн гэмт этгээдийг хязгаарлах хэрэгсэл биш, харин сэтгүүл зүй, олон нийтийн шүүмжлэлийг “хөргөх” механизм болж хувирсан эсэх нь гол маргаан хэвээр байна.

Цэцийн шийдвэрээс хойших “хоосон зай” ба бодлогын мухардал

Эрүүгийн хуулийн 13.14 дүгээр зүйл буюу “худал мэдээлэл тараах” заалт нь Монголын эрх зүйн орчинд удаан хугацаанд маргаан дагуулсан. Харин энэ маргаан нэг шат ахиж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц уг заалтыг Үндсэн хууль зөрчсөн гэж дүгнэсэн нь асуудлыг үндсээр нь эргэж харах нөхцөл бүрдүүлсэн.

Цэцийн гол үндэслэл нь тодорхой:
“худал мэдээлэл тараах” гэх ойлголт нь хэт ерөнхий, тодорхой бус тул иргэний Үг хэлэх эрх чөлөө-д хэт өргөн хүрээгээр халдах боломжтой гэж үзсэн.

Өөрөөр хэлбэл Эрүүгийн хуулийн 13.14-ийг Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзсэн нь Монголын сэтгүүл зүйн салбар, сэтгүүлчдэд тодорхой хэмжээнд “амьсгаа авах” боломж өгсөн. Гэхдээ бодит байдал дээр эрсдэлүүд хэвээр байна.

Өөрөөр хэлбэл, хуулийн энэ заалтыг Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзэн хэрэгжилтийг нь царцаасан ч хуулиас уг заалтыг аваад хаячихаагүй, эсвэл хүчингүй болгоогүй юм. Тиймээс Эрүүгийн хуулийн 13.14 гэх заалт хэвлэл мэдээллийн салбар, сэтгүүлчдийн хоолойд тонгорог тулгасан хэвээрээ байгааг ойлгох учиртай.

УИХ-ын түвшинд Эрүүгийн хуулийн 13.14 заалтад өөрчлөлт оруулах ажлын хэсгийг байгуулсан. Ажлын хэсгээс хэд хэдэн удаагийн хэлэлцүүлэг зохион байгуулсан. Ингэхдээ сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын ажилтнуудыг хамруулж байгаа ч тэдний дуу хоолойг хуулийн өөрчлөлтөд тусгах гэхээс илүү хэдийн бэлэн болж, бичигдсэн өөрчлөлтөө хүлээн зөвшөөрүүлж, тулгах тактик ашиглаж байгаа нь харагдлаа. Хэлэлцүүлгүүдээр “худал мэдээлэл”-ийг “гүтгэх” болгох эсэх дээр төвлөрч байгаа. Гэвч Цэцийн шийдвэр нэг зүйлийг тодорхой харуулсан:

Асуудал нь зөвхөн үг хэллэг биш, харин хууль тогтоох арга барил, хүний эрхийн стандарттай нийцэх эсэхэд байна.

Хэрэв:

тодорхой бус ойлголт дахин оруулбал
санаатай ба санамсаргүй үйлдлийг ялгахгүй бол
нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах механизм байхгүй бол ямар ч шинэ заалт дахин Цэц дээр очих магадлал өндөр.

Эрүүгийн бодлогын савлагаа

Монгол Улс гүтгэлэг, худал мэдээллийг хэрхэн зохицуулах талаар сүүлийн арван жилд хэд хэдэн удаа бодлогоо өөрчилсөн.

2015 онд гүтгэлгийг эрүүгийн хуулиас хассан
2017 онд “худал мэдээлэл тараах” нэрээр дахин оруулсан
Зөрчлийн хуульд мөн адил зохицуулалт давхар орсон

Энэ нь бодлогын тогтворгүй байдал төдийгүй, нэг үйлдлийг зэрэгцсэн хэд хэдэн хуулиар зохицуулж буй зөрчил үүсгэсэн.

Үүний улмаас практикт:

эрүүгийн хэрэг үүсгэх эсэх
зөрчлийн хэрэг болгон шийдэх эсэх
иргэний журмаар шийдвэрлэх эсэх гэсэн гурван өөр зам нээлттэй болж, хууль хэрэглээ субъектив шинжтэй болсон.

Ийм нөхцөлд сэтгүүлчийн хийсэн эрэн сурвалжлах нийтлэл, албан тушаалтныг шүүмжилсэн мэдээлэл ч “худал” гэж үзэгдэх эрсдэл үүсдэг. Энэ нь үг хэлэх эрх чөлөөнд “өөрийгөө цензурдэх” нөлөө үзүүлдэг.

Эрүүгийн хуулийн 13.14 заалт хэрэгжиж байхад сэтгүүл зүйд ямар нөлөө үүсэв

Зарим нэг тоог харуулъя.

2017–2023 оны хооронд “худал мэдээлэл тараах” болон холбогдох заалтаар 100 гаруй хэрэг бүртгэгдсэн
Үүний тодорхой хувийг сэтгүүлч, хэвлэл мэдээллийн ажилтнууд эзэлж байна
Зарим жилд 10-20 орчим сэтгүүлч шалгагдсан тохиолдол бүртгэгдсэн
Ихэнх тохиолдолд торгууль, зорчих эрх хязгаарлах шийтгэл оногдуулсан

Хамгийн анхаарал татсан нь:

Сэтгүүлчид ихэвчлэн улс төрч, төрийн албан тушаалтны талаар мэдээлэл гаргасны дараа гомдол гаргуулж шалгагдсан
Эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүйн материалууд илүү өртөмтгий байдаг

Энэ нь уг заалтыг нэр төр хамгаалах хэрэгсэл гэхээс илүү шүүмжлэлийг хязгаарлах хэрэгсэл болгон ашигласаар ирснийг харуулж байна.

Эрүүгийн биш, иргэний зохицуулалт

Олон улсын хүний эрхийн байгууллагуудын байр суурь тодорхой:

Гүтгэлэг, нэр төрийн маргааныг эрүүгийн хуулиар биш, иргэний журмаар шийддэг
Сэтгүүлчид, олон нийтийн ашиг сонирхлын төлөө ажилласан мэдээлэлд өргөн хамгаалалт олгодог

Монгол Улс эдгээр зарчмыг хүлээн зөвшөөрсөн ч бодит хэрэгжилт сул хэвээр байна. Шүүхийн практикт олон улсын гэрээ, стандартуудыг хангалттай ашиглахгүй байгаа нь судалгаагаар тогтоогдсон байдаг.

Хууль тогтоогчид, өндөр албан тушаалтнууд, эрх мэдэлтнүүд Эрүүгийн хуулийн энэ заалтыг Эрүүгийн хуулиас авч хаях хүсэл сонирхол үнэндээ алга. УИХ дээр байгуулагдсан ажлын хэсэг ч сэтгүүлчдийн хоолойд тулгасан тонгорогийг хаях биш “худал мэдээлэл тараах” гэснийг “гүтгэх”, “гүжирдэх” гэсэн үгээр орлуулах хувилбаруудаа тулгасаар байна. Хуулийн практикт сайжрахгүй бол ямар ч шинэ нэр томьёо бодит өөрчлөлт авчрахгүй.

Эрх чөлөө vs хамгаалалт

Эцэст нь энэ асуудал дараах үндсэн зөрчил дээр тогтож байна.

Үзэл баримтлал	Агуулга
Үг хэлэх эрх чөлөө	Төр, эрх мэдэлтнийг шүүмжлэх боломж
Нэр төр хамгаалах	Иргэнийг гүтгэлгээс хамгаалах
Эрүүгийн хариуцлага	Хатуу, айдас төрүүлэх нөлөөтэй
Иргэний зохицуулалт	Хохирол нөхөн төлүүлэх, зөөлөн механизм

Эрүүгийн хуулийн 13.14 бол зүгээр нэг заалт биш. Энэ бол хэвлэлийн эрх чөлөөний бодит хэмжүүр, хууль зүйн тогтолцооны боловсорсон эсэхийн шалгуур, төр ба иргэний харилцааны индикатор болон хувирсан. Хэрэв ойлголтын тодорхой байдал (санаатай үйлдлийг ялгах), Эрүүгийн бус зохицуулалт руу үе шаттай шилжих, Шүүхийн практик, олон улсын стандартын бодит хэрэгжилт. Эс бөгөөс “худал мэдээлэл” гэх бүдэг ойлголт хэвээр үлдэж, сэтгүүл зүйд айдас, нийгэмд эргэлзээ дагуулсан хэвээр байх болно.